Amerikan Edebiyatının Sıradağları Romanlar

Thomas Pynchon

Edebiyat coğrafyasının yükseltileridir bana kalırsa romanlar. Kimisi insana rahat bir gezinti vaat eden, güzel manzaralar gösteren tepeliklerdir kimisiyse sarp kayalıklardan, vahşi tabiattan, yükseklik korkusundan bahsettiren ulu dağlardır. Yaratıcılarının kariyerleri boyunca kağıtlara topografyasını çıkarttıkları bu irili ufaklı tepelere, dağlara tırmanmak, onları bir ucundan öbürüne kat etmek kimi zaman adamakıllı antrenman, hatırı sayılır bir birikim, yeterli bir donanım ve tırmanış esnasında kaybolmayı göze alacak kadar büyük bir cesaret gerektirir.

Amerikan edebiyatının yaşayan çağdaş ustaları arasından en ulu dağları yaratanlar, eleştirmen Harold Bloom'a göre, Philip Roth, Don DeLillo, Cormac McCarthy ve Thomas Pynchon'dır. Bu isimlerden Philip Roth'un usturuplu çıkılacak, tırmanıştan çok yürüyüş temposuyla kat edilecek çok sayıda irili ufaklı yapıtı bulunduğunu ve nispeten kolay bir güzergah olduğunu söyleyebiliriz; ki bunu dilimize çevrilen yapıtlarının çokluğundan da anlayabiliriz. Don DeLillo zorluk seviyesi biraz daha fazla olan, dilinin zorluğundan çok anlatısının genişliğinden, garip bağlantılarından, şiirselliğinden ve doluluğundan dolayı hatırı sayılır tırmanışlar barındıran bir yazardır; ama tırmanışı imkansız yapıtlar sunmaz. Yeterli sabrı gösteren okur, bir ucundan ötekisine kat edecektir eserlerini; dilimize hâlâ aktarılmamış, neredeyse bin sayfalık Underworld de dahil... Coğrafi konum olarak güneyde yer alan Cormac McCarthy ise sadece İhtiyarlara Yer Yok, Yol ve O Güzel Atlar adlı üç romanının çevrilmesinden de anlaşılabileceği gibi, yaban ve zor bir bölgeye işaret ediyor, aşina olduğumuz metropolden ve kapitalist kültürden çok daha farklı bir altyapı gerektiren bir zorluk sunuyor. Yine de, yakın zamana kadar neredeyse Türkçede hiç katedilmemiş, bu dört isimden en gizemli, en karmaşık, en oyuncaklı olanı Thomas Pynchon'dır.

Postmodern abide

ABD'nin doğusundan, doğduğu New York eyaletinin Long Island'ından başlayıp batıya, bugün yaşadığı Kaliforniya eyaletine kadar, okyanustan uzak düşmeden yaşamış, 1937 doğumlu, çok zeki bir yazar Thomas Pynchon. Ailesinin kökeni 17. yüzyılda ABD'ye göç edip Springfield kasabasını kuranlara kadar gidiyor. Liseyi 16 yaşında bitirip fizik mühendisliği okumak için üniversiteye girer, ikinci sınıfta askerlik görevini aradan çıkarmak için donanmaya katılır, görevini bitirince tekrar üniversiteye, bu sefer İngilizce eğitimi için döner. Zaten lise yıllarında okul dergisine yazdığı öykülerle dehasının kurguda olacağını göstermiştir. Yazdığı öyküleri yayımlatmayı başarır. 1960'larda, muhafazakar Amerikan toplumunu yarıp ortasından çıkan karşıt-kültür hareketlerinden de etkilenerek, bir zamanlar içinde bulunduğu donanma, Boeing (teknik yazar olarak iki sene Seattle ofislerinde çalışmıştır), üniversite, aile, arkadaş ortamlarından gördüğü ne varsa yazdıklarına katarak, yoğun bir roman yazım sürecine girişir. 1963 yılında yayımlanan ilk romanı V. donanmadan ayrılmış eski bir denizcinin bir grup bohemle maceralarını ve sadece V. olarak bilinen birini bulmaya çalışan bir karakterin yolculuğunu ele alır. William Faulkner Vakfı tarafından en iyi ilk roman ödülüne layık görülen Pynchon, daha ilk romanıyla Joycevari ince işlemeli devasa anlatılarla tanınacağını kanıtlayacaktır.

İkinci romanı, sadece bir tepecik olarak görülebilir; ama buna rağmen kat edilmesi çok fazla dikkat, emek ve bağlantı kurma yeteneği isteyen, edebiyat kanonlarında postmodern edebiyatın en önemli örneklerinden biri olarak gösterilen ve bugüne kadar Türkçeye aktarılması ancak bu yıl, Feride Evren Sezer'in incelikli ve özenli çevrisiyle mümkün olabilen bir kitaptır 49 Numaralı Parçanın Nidası.

Nabokov'dan da dersler almış Pynchon, artık Kaliforniya toplumunun bohem ve komplolarla dolu psikodelik zihnini edebiyata yansıtmakta, şoke edici siyasi gelişmeleri yorumlamaya çalışan karakterleriyle muazzam bir okuma ziyafeti sunmaktadır. Hem eleştirmenler, hem okurlar hem de çağdaşları ve sonradan gelen genç yazarlar açısından büyük bir popülariteye ulaşan yapıtlarıyla Pynchon, sosyal ilişkilerini koparmadan medyaya sırtını dönmeyi de tercih eder. Çok fazla yapıt yayımlayan Philip Roth gibi yazarların tersine, bir sonraki romanı popüler kültür, teknoloji ve siyasi gelişmelerle ilgili komplo teorilerinin uçuştuğu, National Book Award'a layık görülen Gravity's Rainbow'u 1973'te, dördüncü romanı Vineland'i 1990'ta yayımlar, bu uzun ara boyunca geliştirdiği bir başka romanı Mason & Dixon da 1997'de yayımlanır, on sene kadar sonra da -2006'da- Against the Day raflara düşer.

Son demlerinde bir anda hızlanan Pynchon, 2009'da Inherent Vice'ı yayımlar. 1970'lerin narkotik Kaliforniya’sında geçen bu dedektiflik romanı, Ateşli Geceler, Manolya, Kan Dökülecek ve Pynchon'ın V.'sinden de ilham alan, merhum Philip Seymour Hoffman'ın döktürdüğü Usta gibi başyapıtların yönetmeni Paul Thomas Anderson tarafından yine Usta'nın (The Master) başarılı oyuncusu Joaquin Phoenix ile birlikte Benicio Del Toro ve Reese Witherspoon'un oyunculuklarıyla sinemaya aktarılır ve geçtiğimiz ay ABD’de gösterime girer. Üstelik medyadan uzak durmasıyla nam salmış, neye benzediğinin okurları tarafından bile bilinmediği ketum Pynchon'ın "cameo" (sürpriz oyuncu) olarak rol aldığı da söylenmekte. Ayrıca 2013'ün sonlarına doğru mahut 11 Eylül'ün birkaç gün öncesinde New York'ta geçen son romanı Bleeding Edge de yayımlanır. Yine komplo teorilerini, hayalet kovalamacaları, dolandırıcılarla ajanların ve teröristlerin iç içe geçtiği karakterleri, popüler kültürün farklı alanlarından referansları birbirine dolayarak, devasa anlatı dağları yaratmaya devam ettiğini kanıtlar Pynchon.

Amerikan edebiyatının bu postmodern abidesinin kaleminden dökülen devasa dil ve anlatı dağlarında daha rahat dolaşabilmek için, Feride Evren Sezer gibi başarılı çevirmenlerin rehberliğine ihtiyaç duymaktayız; aksi takdirde, tek bir kitabının dolambaçlarında bile yolumuzu kaybetmemiz yakın bir olasılık.

[Kasım 2014]

Ahlaki Yargıları Sınayan "Ağaçlardaki İnsanlar"

Hanya Yanagihara

Her gün karşılaştığımız, yolda yan yana geldiğimiz, dersimize giren, aynı binada oturduğumuz, belki de yakından akraba olduğumuz birisinin, ahlaki olarak netameli bir durumdan suçlandığını ve hatta hüküm giydiğini duyduğumuzda, ne hissederiz acaba? Sosyal medyada bol keseden harcadığımız “ahlaki yargılarımız” ne kadar yerindedir? Suçlamaktan zevk aldığımız insanların yerine her an biz de geçemez miyiz?

Edebiyatın en sevdiğim yanlarından biri, klasik iyi-kötü rollerinin ötesine geçip, her türlü karakterin içyüzü hakkında düşünme ve anlama fırsatı veren yapıtları barındırması. “Karşıt-kahraman” diye kuramsallaştırılan anlatıcılar ya da karakterler vasıtasıyla olayların farklı yorumlanabileceğini ve ahlaki yargıların hiç de kolay verilemeyeceğini gösterebiliyor. Yazarı tarafından iyi kurgulanan, dolu dolu canlandırılmış bir "iğrenç adam" (David Foster Wallace mantığında), vaazların ötesinde, insanı daha iyi tanımamıza vesile oluyor.

Pasifik asıllı New Yorklu yazar Hanya Yanagihara'nın The People in the Trees (Ağaçlardaki İnsanlar) adlı romanında, son yıllarda karşılaştığım en netameli karakterlerden biri üzerinden uygarlığın ikilemlerine göz atma fırsatı buldum. Bayan Yanagihara, Condé Nast Travelerdergisinin editörlerinden... Yirmi yıl önce Vintage Yayınevi'nin halkla ilişkiler departmanında çalışırken yazmaya başladığı ilk romanını bu sene yayımladı. Muhtemelen yirmi yıl boyunca demlendiğinden olsa gerek, oldukça olgun ve hiçbir acemilik içermeyen bir anlatıyla, pek sürükleyici olmayabilecek bir konuyu çok katmanlı ve okuru içine alarak ortaya koymuş.

Modern insanın yağması: İlkel insanın ölümsüzlüğü

Roman bir otobiyografi; kurgusal bir karakter olan Nobel Ödüllü Doktor Norton Perina'nın, bir bakıma kendisini aklamak için yazdığı özgeçmişini, yine kurgusal meslektaşlarından biri yayına hazırlamış. Aklamak için diyorum çünkü Perina ömrünün son demlerinde üvey çocuklarına tacizden dolayı suçlanmış, hapse atılmış (kitabın girişindeki gazete kupürlerinden öğreniyoruz doktorun suçunu).  Hayatını ve Tıp Nobel Ödülü'nü borçlu olduğu keşfini nasıl yaptığını, sonrasında da neden kendince "haksız" yere suçlandığını açıklamak için hapishanede kaleme almış otobiyografisini. Mikronezya adalarına 1950'lerin başında yapılan antropolojik bir inceleme gezisine katılan Perina, adada buldukları "Dreamers" olarak adlandırılan, mental açıdan çökmüş ancak fiziksel olarak kırklarında gösteren bir grup insandan hareketle "ölümsüzlüğün" sırrına vâkıf olunabileceğini keşfeder. Uygarlık açısından bakir, kabile yaşantısının sürdüğü, huzurlu ve uyumlu bir orman halkının, Gılgamış'a taş çıkaracak biçimde anlatılan bir mitle uyumlu olarak, yakınlardaki bir gölde yaşayan kaplumbağaların etlerini yetişkinlikten yaşlılığa geçiş için yapılan özel bir törende yediklerini ve böylece bedensel olarak ölümsüzlük denebilecek bir ömür kazandıklarını gözlemler. Ancak bu ömre, alzheimer'ı andıran bir mental gerileme eşlik etmektedir ve iki yüz yılın üzerine çıkan bazı "yerlilerin" bedenlerinin mükemmel sağlığına rağmen zihinsel olarak ottan farklı olmamaları, mucizenin pırıltısını azaltmaktadır.

Romanın çok katmanlı yapısında, insanoğlunun ölümsüzlük hırsı, en hafif katmanlardan... Daha çok antropolojik bakış açısıyla "ilkel" dünyayı keşfedip sömürmeye çalışan "modern" insanın eleştirisine yönelik katmanları daha güçlü. Akademik dünyada sivrilmek, daha iyi bir konum kazanmak ve bilim kahramanı olmak için kıyasıya rekabet eden insanlardan biri olarak Perina, hırsı doğrultusunda keşfettiklerini uygar insanlıkla paylaştıktan sonra kendi yükselişiyle paralel olarak "cennet" adanın ilaç şirketleri tarafından nasıl sömürüldüğünü, kutsallığının ve özgünlüğünün ortadan kalktığını, pastoral ölümsüzlüğün ve birlikteliğin yerini steril laboratuvar ve bakımevi ortamları alınca "denek insanlarının" daha da "bitkiselleştiğini" asıl mevzunun yanında bizimle paylaşıyor. Perina'nın çok fazla olan günahlarından belki de en önemlisi, şahit oldukları mahrem törenleri başkalarıyla paylaşması ve sürdürülebilir bir ritüelle ömürleri tükenmeyecek olan "kutsal kaplumbağaların" endüstriye açılarak bir çırpıda tüketilmesine sebep olacak "hırsızlığı" gerçekleştirmesi. Kendi çıkarı doğrultusunda modern insan önüne geleni yağmalamaktadır ne de olsa ve bunun için ödüllendirilir bile.

Anti-kahramanın aynasında biz günümüz okurları

Yanagihara'nın Perina'sı büyük ölçüde Philip Roth'un Mickey Sabbath (Sabbath's Theater) ya da Coleman Silk (İnsan Lekesi) gibi unutulmaz karakterlerini hatırlattı bana. Roth, modern toplumda bireyin kendi "mutluluğu" ya da "hazzı" doğrultusunda yaşadıklarını nasıl meşrulaştırdığını, aslında herkesin memnun olduğu bir "sözleşmede" neden bazılarının dışarıdan işe karışarak kişileri "sapkınlıkla" yargıladıklarını ve ahlaki yargıların katılığının hakikatle alakası olup olmadığını sorgular durmadan.

Öğrencilerinden birine sarkıntılık yaptığı için gençliğinde başı belaya girmiş kuklacı Sabbath'ın metresinin ölümünden sonra yetmişlerinde çaresizce yeniden cinsel/ruhsal tatmin döngüsünü kurma hikayesini ya da kendisi de siyahi kökenli olmasına rağmen "beyaz üniversite profesörü" rolünü oynamak zorunda kalan Silk'in siyahi öğrencileri "aşağıladığı" iddiasıyla üniversite toplumundan dışlandığında kendisini ve "beyaz yalanlarını" nasıl savunduğunun anlatısını andırıyor, Perina'nın "ilkel cinsellik normlarını" tekrarlarken yaşadığı/yaşattığı sodominin "modern insanlar" tarafından yargılanmasının haksızlık olduğuna yorulabilecek otobiyografik çığlığı.

Günümüz romanının bu tarz "iğrenç adamlarını" okurken cazibelerine kapılmamak da güç oluyor. Empatimiz zorlanıyor ve satır aralarında kişisel hırslarını dizginlemekte güçlük çektiklerini hissettiğimiz bu itirafçılara, gizliden gizliye hayranlık duyabiliyoruz. Yine de kahramanlıklarından ve yüceltilmelerinden daha önemlisi, bu tarz karakterlerin anlattıklarının ve bize gösterdiklerinin kendi çokyüzlülüklerimizi, ahlaki yargıçlığa soyunma heveslerimizi ve tam tersi noktada nasıl kendi hırslarımız ve tatminlerimiz için bol kılıflı bir yaşam tutturduğumuzu yüzümüze vuruyor olması.

[Ağustos 2014]

Büyük Romancının Emekliliği, Okurun Boşluğu

Philip Roth

Vazgeçmek, bırakmak, artık üretmemek, sonlandırmak… Bugünün dünyasında en çok yapılması gereken, saygı duyulacak davranışlar olması gerekir belki de, ama öyle değil. İçimizde ısrarlı bir aşırı-üretim virüsü işliyor. Her gün kıpır kıpır bir üretim ve tanıtım faaliyeti içinde olunması gerektiğine inanıyoruz, hele de es kaza sevdiğimizi düşündüğümüz yaratıcılar söz konusuysa…  Bize mutlaka ama mutlaka gevelememiz, yalamamız, ısırıp koparmamız için bir şeyler sunmanın vazifeleri olduğundan emin durumdayız. Yazarın yazma eylemini, -hele de gerçekten iyi yerine getiriyorsa- hiçbir zaman sonlandırmaması gerektiğine inanırken, her elimize geçen yapıtını da kılı kırk yararcasına inceliyor, artık eskisi gibi olmadığını ilan ediveriyoruz kimi zaman da. Paradokslarımız toyluğumuzdan mı yaşamdan mı geliyor, zamanla görürüz herhalde, ama elimizin altında biriktirdiğimiz iletişim imkânlarının sözü aşırı çoğaltması nedeniyle obur birer okur haline geldik. Herhangi bir yazarla aramızdaki mesafeyi gerçeküstü bir hızla aşıp, onu yargılayabilecek densizliğe ulaştığımız söylenebilir rahatlıkla. Herkes kendi yaftalama özgürlüğünü kullanıyor bu noktada…

Bu üzgün ve ekşi ifadelerin sebebi, sevdiğim ve üretkenliğine hayran olduğum ABD'li yazar Philip Roth’un, 2012’nin sonlarında kendisini emekli edeceğini açıklamış olması. Son zamanlarda düşük kalibreli eserler verdiğini düşündüğüm, ama yine de hayranlığın verdiği vazifeşinaslıkla rastladığım yapıtlarını büyük bir hevesle kat ettiğim Roth, kendini değerlendirebilecek kadar sağlıklıyken, pes ettiğini açıkladığında aklım karıştı. Her sene bir kitabının yayımlanmasına, hakkında sayısız dergide yazılar yazılmasına alıştığımız bir yazarın profesyonel biçimde susması, okur olarak bize ihanet etmesi anlamına gelmiyordu elbette, ama yine de ufak çapta bir boşluk yarattı.

Boşluğu doldurmak mı, başkalarına yer açmak mı?

Roth’un  emekliliğini açıkladıktan sonra New York Times muhabiriyle yaptığı bir röportajdan, boşluğunu doldurması için hangi isimleri olası görüyor, ipuçlarını devşirmeye çalıştım kendimce. Bir Amerikan edebiyatı iddiası olan “büyük roman” yazmaya devam eden, hayranlık duyduğu isimleri sayıyordu Roth; bazılarına el verircesine, bazılarına işaret edercesine: E. L. Doctorow ve Don DeLillo mesela Roth’un akranları sayılır. Daha sonraki kuşaktan Denis Johnson, Jonathan Franzen ve Louise Erdrich’i sayıyor ve adlarını vermediği yirmi genç romancıyla edebiyatın tükenmeyeceğini muştuluyordu. (Roth, sevdiği romancıları sayıp, ümit dağıttığı söz konusu röportaja, dijital yayıncılığın yaygınlaşmasıyla, bildiğimiz anlamda romanın gireceği krizin romanın bitmesi değil okurların bitmesi anlamına geleceğini ifade ederek başlıyordu.)

Bu açıklamalardan hareketle ben de okuma listeme yeni isimler eklemiş oldum. Doctorow benim eserlerini Can Yayınları’ndan (Caz Dönemi-Ragtime) ve zamanında Hürriyet Yayınları’ndan (İki Kardeş-Book of Daniel) okuduğum, Türkçe okurlarının da aşina olduğu, ama uzun zamandır yeni yapıtları (mesela Homer and Langley) dilimize çevrilmeyen, postmodern kabul edilen bir yazar. DeLillo, zaten pek çok yapıtını kat ettiğim, bir usta gözüyle baktığım, zamanımızın garipliğini hem deşifre hem de inşa eden yazarlardan biri. (Hâlâ Names romanının yayımlanmasını bekliyoruz Everest’ten, belki Ergenekon soruşturmasına ve günümüz Ortadoğu dalaşlarına işaret edebilecek öngörüler de bulunmaktadır romanda; Underworld ise kişisel fantezimdir, sadece onu çevirmek isterim ömrüm boyunca.) Jonathan Franzen de son zamanlarda yakından tanıdığımız bir isim haline geldi, bir zamanlar Roth’tan hazzetmemesine rağmen sonradan gayet sıkı bir Roth hayranı olan Franzen’in, ustası tarafından da sevildiğini görmek nedense beni de mutlu etti.

Şahsen isimleri zikredilenlerden Denis Johnson’ı pek tanımıyordum, Ayrıntı Yayınları’ndan yayımlanmış İsa’nın Oğlu, Fiskadoro ve Melekler yapıtlarının peşine düştüm. Pulitzer ödüllü Train of Dreams’i ya da diğer yapıtlarını da zaman içinde yayımlamazlarsa orijinalinden temin etmek gerekecek. Yine şahsen bilmediğim Amerikalı büyük romancı Louise Erdrich’in de dilimize çevrilmiş fazla bir eseri yok.  İlk olarak Bingo Palace ile Telos keşfetmiş 1996’da. (Şaşırtmadı tabii, kim bilir Telos’un mütevazı koleksiyonunda daha ne büyük yazarlar usulca yayın piyasasının gündemine gelmeyi bekliyorlardır.) Sonra da Galata Yayıncılık Boyalı Davul adlı bir yapıtını aktarmış dilimize. Sadece roman olarak on dört yapıt vermiş bu büyük yazar, en son geçen sene The Round House (Yuvarlak Ev) adlı romanıyla Amerikan Ulusal Kitap Ödülü’nü de kazandı.

[Şubat 2013]