Güzün Dökülen Yapraklarına Eşlik Edenler

Karl Ove Knausgaard

Sonbahar her nedense pek çok açıdan yeni başlangıçların mevsimi oluyor. Belki de okul çağından kalan bir alışkanlıkla, eylül ayı, hayatımızdaki çarkların yeniden dönmeye başlaması anlamına geliyor. Uzun ya da kısa bir yaz tatilin sonunda, belki yeni kurumlarda belki eski kurumlarda eğitim, iş yeniden yoğunlaşıyor. Yayıncılık için de geçerli bu elbette, bir bakıma “sezon başlangıcı” gerçekleşiyor ve yayınevleri, okurlarına büyük ümitlerle okuyacakları yeni kitaplar sunuyor. Her yıl kimileri için okunacaklar tükenmiş gibi gözüküyor, kimileri için okunacaklar asla bitmiyor ama mutlaka bir-iki heves edilecek, önceden beklemeye geçilecek, yayımlanacağı tarih ajandalara not edilecek kitap bulunuyor. 2018 sonbaharının başında ben de Anglosakson yayın piyasasında yayımlanacağı şimdiden müjdelenmiş yapıtları not etmek istedim.

Geçtiğimiz yıllarda büyük bir hevesle okuduğumuz Karl Ove Knausgaard’ın Kavgam serisi kitapları İngilizcede, eylül başladığında, nihayet tamamlanmış olacak. 1200 sayfaya yakın The Endadındaki bu son ciltte Hitler’in Mein Kampf’ı üzerine de bir bölüm yer alacakmış. Bakalım Knausgaard’ın kendisini ortaya koyarak edebiyat tarihine geçtiği bu dizi nasıl sonlanacak. Gerçi ben Monokl çevirisini bekleyeceğim, ama pek çok Knausgaard hayranı son kitaba gelmeden çoktan yazarın bir diğer serisini, “mevsimler dörtlemesi”ni İngilizce çevirilerinden okumaya başladı.

Uzun zamandır yeni bir kitabı yayımlanmayan ama çoksatarlar listesinde her kitabıyla kendine yer bulmuş, özellikle Uçurtma Avcısı’yla fenomenleşmiş Khaled Hosseini, eylül ayında yine bir mülteci öyküsüyle ama bu sefer çizimlerini Dan Williams’ın gerçekleştirdiği bir çocuk kitabıyla okurlarına ulaşacak. Hosseini, Suriye’nin Humus bölgesinden kaçmaya çalışan bir aileyi anlatısının odağına yerleştirmiş Sea Prayer kitabında.

Popüler ve başarılı İngiliz romancı Kate Atkinson’dan eylül ayında İkinci Dünya Savaşı döneminde geçen bir casusluk romanı geliyor. Transcription adlı romanda, savaş süresince casus olarak görev yapmış ama savaş sonrasında radyoda “normal” olarak çalışan bir kadının gizemli ve tedirgin edici geçmişinin hatırlatılmasını kaleme almış Atkinson. Bakalım hemen hemen her kitabıyla ödüllere aday olan yazar, bu son romanıyla ne kadar ses getirecek?

Vladimir Nabokov’un ardından Amerika’ya göç etmiş ve İngilizce yazan en matrak Rus olan Gary Shteyngart’ın yeni romanı Lake Success de eylülün merak uyandıran yapıtlarından. Bankada fon yöneticisi olan başkahramanının, zamane Amerika’sında Kerouacvari bir yol macerasına çıkmasını kaleme alan Shteyngart, tüm dünyayı etkileyen bu kültüre Putin Rusya’sından çok daha farklı yaklaşarak olsa da, yine de matrak bir ayna tutacak muhtemelen, daha önceden pek çok kez yaptığı gibi.

Güz Murakami’yle başlar

Ekim ayını iple çekmemin en önemli nedeni ise, Haruki Murakami’nin Killing Commendatore adlı son romanının Philip Gabriel ve Ted Goossen tarafından yapılan İngilizce çevirisinin ulaşılabilir hale gelecek olması... Türkçesinin ne zaman çıkacağını bilemiyorum, ama 21. yüzyıl boyunca yayımlanmış tüm Murakami romanlarında olduğu gibi, ülkemizdeki raflara ilk düştüğünde almaya koşturacağımı biliyorum. Şimdiden sansasyonel haberlerle biz Murakamiseverleri de ısındırıyorlar zaten; yok Hong Kong kitap festivaline kabul edilmemiş, yok Muhteşem Gatsby’ye nazireymiş... Nihayetinde tonu oldukça olgunlaşmış Murakami’den kocaman bir roman geliyor.

Ekimi bekleyen bir başka okur kitlesi de, Jodi Picoult severler. Kişisel olarak henüz hiç uğramamış olmama rağmen Picoult’nun çağdaş okurlar tarafından çok sevildiği sık yayımlanan ve ilgi duyulan romanlarından anlaşılıyor. Yeni romanı A Spark of Light’da Picoult, günümüzde kanıksanmış bir kriz durumunda neler olduğunu kurgulamış: Silahlı bir saldırgan her an herhangi bir mekanı basabilir ve kurşun yağdırıp insanları rehin alabilir. Picoult’nun yeni romanında bu mekan, bir kadın sağlığı kliniği. Üstelik rehine krizinde arabuluculuk yapacak deneyimli polis memurunun kızı da o gün klinikte... Yazarın bu cesur temasının tansiyon kadar dayanışma da içerdiğini belirtiyorlar.

Yıldızı kuvvetli parlamaya başlamış çoksatar romancılardan biri de Barbara Kingsolver. Aynı zamanda çok ödüllü bu yazarın dilimize daha önceden Hayvan, Sebze, Mucize: Bir Yılın Yemek Güncesi adlı kurmaca dışı sayılabilecek, neler yediğimizin üzerine eğildiği yapıtı Seda Çıngay çevirisiyle Bilge Kültür Sanat’tan ve 2010’da Orange Ödülü kazanmış, 1950’lerin Meksika’sında Diego Rivera, Frida Kahlo ve Lev Troçki aşk üçgenini de kapsayan Boşluk adlı romanı Çela Saranga çevirisiyle Pegasus’tan yayımlanmıştı. Önümüzdeki ekim ayında da Unsheltered adlı son romanı çıkacak. Günün koşullarında kendi hayatı tüm çabalarına rağmen dağılan orta yaşlı, çalışkan ve azimli bir kadının, kendisine miras kalan tarihi ama metruk evin geçmişini araştırdığında rastladığı iki ailenin hikayesini kaleme almış Kingsolver.

Ekimin bir diğer sürprizi de, bir önceki romanı bizde Doğan Kitap’tan Omca Korugan çevirisiyle yayımlanmış Z: Zelda Fitzgerald’ın Romanı’yla Büyük Buhran öncesi Altın Çağ’a denk gelen Yitik Kuşak Amerikalıların yükselişlerini ve düşüşlerini maharetle yazabileceğini gösteren Therese Anne Fowler’dan gelecek: A Well-Behaved Woman. New York‘un en zengin ailelerinden Vanderbilt ailesinin romanını kurgulayarak buhran yıllarının yükseklerde nasıl yaşandığını kaleme almaya devam ediyor anlaşılan Fowler.

Kişisel olarak ekim ayında yayımlanacak kitaplar arasından merak ettiğim son kitap, İrlanda edebiyatının çağdaş yıldızı Colm Tóibin’in İrlanda edebiyatının ustalarının babaları hakkında yazdığı incelemeleri barındıran Mad, Bad, Dangerous to Know: The Fathers of Wilde, Yeats and Joyce adlı çalışması olacak. Babalarının bu ünlü İrlandalı yazarları nasıl “delirttiğine” bir bakmalı!

Kasım ayına müjdelenmiş kitaplardan dikkatimi çekenler ise, çarpıcı kitabı A Manual for Cleaning Women’in ardından gelen yeni öykü kitabı Evening in Paradise: More Stories ile Lucia Berlin; dilimize hiç çevrilmemiş Meksikalı yazar Amparo Dávila’nın (Brezilyalı Clarice Lispector gibi) Kafka ya da Poe öykülerini andıran tutku, takıntı, yalnızlık ve korkularla dolu metinlerinden oluşan The Houseguest And Other Stories’i; uzun zaman sonra tekrar bir dedektiflik romanı yazan matrak Jonathan Lethem’in The Feral Detective’i; Ian Flemming’in ardından son yıllarda James Bond efsanesinin yaratıcılığını yapan Anthony Horowitz’in Bond’un 007 olmadan önceki maceralarını anlattığı Forever and a Day’i ve bizim hâlâ Sel’den Emrah Serdan çevirisiyle yayımlanan Saflıkromanını okuduğumuz Jonathan Franzen’ın yeni düzyazı kitabı The End of the End of the Earth. Sonbaharın düşen yapraklarının okurlar için yeni kitapların yaprakları olması dileğiyle.

[Eylül 2018]

Zamanımızın Bir Kumarbazı: Tavla Ustasının Açıkları

Jonathan Lethem

Kitap Berlin’de açılıyor, Wansee’yi aşıp Kladow’a giden bir feribotta. Üzerinde smokini, elinde evrak çantasını andıran tavlası, gözlerinde görüşünü bulandıran tavla taşını andıran bir leke... Roman boyunca odağımızda olacak kumarbazımız zengin bir iş adamının malikanesine tavla oynamaya gidiyor. Sanki Stefan Zweig’ın ya da Vladimir Nabokov’un satranççıları gibi “Mitteleuropa”nın savaş öncesi yıllarındayız. Veya Monte Carlo ya da İsviçre casinolarındaki James Bond gibi rulet ya da bakara oynayacak bir casus önümüzde. Ya da biz en iyisi Paul Auster’ın Şans Müziği’ndeki poker oyuncuları gibi birini bekleyelim; zengin adamların malikanesinde kaderin nasıl işlediğine dair bir metafor, kuklalarla karşımıza çıkabilir. Ama Jonathan Lethem’ın son romanında (Amerikan baskısında A Gambler’s Anatomy / “Bir Kumarbazın Anatomisi”; İngiliz baskısındaysa The Blot / “Leke” – bu kelimenin aynı zamanda tavlada bizim “açık” dediğimiz bir sırada kalan tek pula dendiğini akılda tutmalı) Alexander Bruno adındaki tavla kumarbazı, 21. yüzyılda Pulp Fiction türünden bir atmosferde bizi Berlin’den Singapur’a ve Kaliforniya’ya kendisiyle ve lekesiyle birlikte sürükleyecek. Hakikaten Şans Müziği’ni hatırlatır bir kader değişimi hemen ilk başlarda gerçekleşecek ve maskelerle, tümörlerle, sağlık sistemleriyle, hippi kılıklı cerrahlarla, Berkeley kampüs bölgesinin The Sims oyununda görebileceğimiz türden absürd gençlik mekanlarıyla, William Gibson ya da Philip K. Dick’in yazdıklarını hatırlatan, bilgisayardaki bir oyunda ilerliyormuş izlenimi veren maceralarla 1940’ların kumarbazını kah metaforik kah bugünün dünyasının meseleleriyle ilgilenmek durumunda göreceğiz ve gözümüzün önünde smokinli, parlak ayakkabılı bu salon beyefendisi neredeyse “Dude”a (Big Lebowski) ve hatta “Jason”a (13. Cuma) dönüşecek fiziksel olarak.

Jonathan Lethem’ı zaten hep merak etmişimdir. Zamanında Plan B Yayınları’ndan çıkan Sabri Gürses çevirisi Öksüz Brooklyn ve Belma Baş çevirisi Yok, zaman zaman elime alıp incelediğim ama bir türlü edinmeye fırsat bulamadığım kitaplardı. Amerikalı Lethem, New York ve Kaliforniya yakalarında da yaşamış, bugün televizyon dizilerinden en çok aşina olduğumuz kültürel detayları edebiyata taşıyan, bilimkurgu ve dedektiflik türüne otobiyografik detaylar ve metaforik sorgulamalar sokan bir yazar. 1964 doğumlu. Annesi aktivist, babası avangart ressam. Brooklyn’de bir komünde büyümüş, on üç yaşındayken annesini beyin tümöründen kaybetmiş. Babasının da etkisiyle güzel sanatlar okullarında okumuş, hem grafik hem de edebiyat açısından avangart Amerikan popüler kültürünün göbeğinde şekillenmiş. 1980’lerin sonlarında Kaliforniya’da bir kitapçıda çalışırken yazdıklarını yayımlatmaya başlamış. Bu ilk romanları ve öyküleri, bilimkurguyla –nasıl aktaracağımı bilemediğim ama Raymond Chandler gibi polisiyecilerden başlayıp Murakami’nin Haşlanmış Harikalar Diyarı’na kadar yayılan, şapşal ama çaktırmayan karakterlerin güzel ve hüzünlü ya da entrikacı kadınların peşinden koşturmalarının asıl niteliğini oluşturduğunu sandığım “hard-boiled” tarzı– dedektif romanlarını harmanlayan bir tarzla kendisine özgü bir yere yerleşmiş yayın dünyasında. 1999 tarihli beşinci romanı Öksüz Brooklyn ile New York’u ve otobiyografisini merkeze alan bir edebiyat sahasına sapan Lethem, peşi sıra gelen 2003 tarihli The Fortress of Solitude (Yalnızlığın Kalesi) ile popülerliğinin zirvesine tırmanmış, benim de dikkatimi çekmeye başlamıştı. Yine 2009’daki Chronic City (Kronik Kent) romanıyla da Saul Bellow’dan Philip K. Dick’e kadar pek çok benzerlikle okur olarak merakımı cezbetmişti, ama bir Lethem romanını alıp etraflıca okuyamamıştım bugüne kadar.

Büyüdüm mü acaba?

Bugün The Blot’u okuduğumda, Alexander Bruno’yla daha gençken karşılaşsaydık çok daha fazla etkileneceğimi itiraf etmek durumundayım. Yıllar boyunca Amerikan dizilerini, filmlerini, bilgisayar oyunlarını, edebiyatını sıkı takip etmiş zamane insanlarından biriydim ve günlerimi en ücradaki komedi dizilerini, bilimkurgu filmlerini araştırıp bularak geçirdiğim yıllarım olmuştu. Kaliforniya’daki hippilerin, radikallerin, hedonistlerin, terapistlerin, sanatçıların, estetik takıntılıların, Kerouac’tan ve Burroughs’tan yolu geçenlerin, spiritüel merakları olanların karakterleştirildiği yapıtları çok daha hayranlıkla izler, okur, hatta oynardım. (The Sims gibi oyunlarda aslında ister istemez Kaliforniya’daki mahalli yaşantıları simüle ederdik; çok net hatırladığım Apartment Life eklentisinde geçirdiğim vakitlerde, izlediğim dizilerdeki oyuncuları andıran karakterlerle havuzlu, barbekülü, dev ekran televizyonlu dairelerde maceralar yaşıyordum ve tavla yerine satranç oynuyorduk.) Ama sonradan ne oldu tam bilemiyorum, gittikçe mesafelendim televizyona; dizileri pek takip etmez oldum, The Sims’i tamamen bıraktım, tavla da dahil oyunlardan uzaklaştım. Kitaplarda –Gibson ya da Dick gibi bilimkurgucuları sevmeye devam etsem de– dünyanın daha başka yörelerine ve daha çok Avrupa kültürüne bakmaya yöneldim sanırım. Bir de New York yakası, Kaliforniya’ya oranla daha ilgi çekiyor hâlâ; otomobilleriyle güneş batışında yoga yapacakları tepelere gittiklerini sandığım eski sinema oyuncularının, televizyon yıldızlarının, şarkıcıların hikayeleri sanırım yok oldu gitti kafamdan. Büyüdüm mü acaba?

En azından The Blot’tan umduğum kadar çok etkilenmemiş olmamın bir sebebi de, oyunlarla eşleştirilen kumar meselesi galiba. Bir utancımı açıklıyorum, hâlâ Dostoyevski’nin Kumarbaz’ını okumadım; ama talih oyunlarının müptelalık yaratan ve zamanla insanların hayatlarını tepetaklak eden, kimi zaman mars etmesine ama çoğu zaman da kırılıp aylarca, yıllarca doğru zarların gelip tekrar tablaya dönmeyi beklemesine sebep olan hastalıklı yanını başka biçimlerde, şahsen olmasa da etrafımda gördüm. Yaygın ahlak açısından değil, ama belki gizli bir püritenlikle talihin bir anda sinekten yağ çıkartırcasına sömürülmesinden ve insanların hayallerini günün birinde gelecek düşeşe bağlamalarından iyice rahatsız olmaya başladım. Bu oyunların ve talihle ilişkilerin insanları musibetlerle olgunlaştırmaları ve gündelik hayatlarını zamanla çok daha iyi idare edebilmeyi öğrenmeleri de mümkün elbette. Hatta herkesin belli ölçüde talihe bağlı oyunlar oynamasının gündelik hayatta hangi riskleri alıp almayacaklarını anlamaları açısından zorunlu olması da pedagojik açıdan faydalı olabilir. Ama yine de siz siz olun, The Blot gibi romanlarda anlatılanları kendi hayatınızda denemeyin; anlatıda eğlenceli, hayatta örseleyici oluyorlar.

[Mart 2017]