Hüzünlü Gezmen: Hassas Vicdan, Ketum Karakter, Kara Kâhin

Ben Lerner

Günümüz toplumunun kara kahini olarak gördüğüm Michel Houellebecq’in yakında yayımlanacak İngilizce şiir derlemesi Unreconciled hakkında –Millions’ta– okuduğum bir tanıtım yazısı, “sad flâneur”(hüzünlü gezmen) ifadesini sadece Houellebecq için değil, Sylvia Plath’tan Tao Lin’e (Taipei romanıyla hatırlanacaktır) pek çok zamane insanının yazdıkları için de anahtar olarak kullanıyordu. Baudelaire’in, insan sefaleti ile sıkıntısının kolay dile gelmeyen yönlerine temas ettiği Kötülük Çiçekleri ya da Paris Sıkıntısı gibi yapıtlarından bu yana, kentsel dokuda dolanarak gördüklerinin içinde yarattığı sıkıntısını atmaya çalışan “flâneur”lerin edebiyatta ne kadar çok yer tuttuğunu az çok hepimiz biliyoruz. Modernitenin geleneksel dünyayı darmaduman etmesi esnasında, yeni umutlarla hayatlarını yeniden kurmaya çalışan insanların 19. yüzyıl boyunca kentleri durmadan dönüştürdüğü, kurumları şekilden şekle soktuğu, gergin barışların önce endüstri kavgalarıyla, sonra ulusal kavgalarla büyük savaşlara sürükleneceği bir dönemde, içe kapalı yapısını yitiren şair dışa dönük yeni bir ruhani yapı geliştiriyor ve cennet doğanın bağrıyla fildişi kulesi arasında gidip gelmek yerine kahveler, parklar, bulvarlar, pasajlar (zamanın AVM’leri), işlikler, sanat salonları arasında dolanarak kent insanlarıyla, sanatçıları ve berduşlarıyla hemhal oluyordu. Toplumun gerginliklerini ortalıkta dolaşarak alan bu hassas varlık, akıl hastalıklarına dönüşmeden önce ruhsal rahatsızlıklar olarak tezahür eden yüklerini yapıtlarıyla üzerinden atmaya çalışıyordu; çoğu zaman üretimi ruhunu temizlemeye yetmiyor ve pek çok zamane şairi, ömrünü akıl sağlığı enstitülerinde tamamlıyordu. (Bugün farmakolojik destekler sayesinde günümüzün insanları enstitülere kapanmak yerine kendi odalarına ya da içlerine kapanıyor.) Toplumun genellikle kapitalizmle özdeşleştirilen ama çoğu zaman ulusalcı endüstriyel yapılanmaları ve idari kavgaları nedeniyle ortaya çıkan sefaletin insanların bir türlü yok edemediği vicdanlarında oluşturdukları yaraların, sanatçıların işlerinde, yazarların ve şairlerinse yapıtlarında cerahatini döktüğü, biz okurların çok erken yaşlarda öğrendiği bir gerçek. Her dönemin flâneur’leri, şairleri, kara kahinleri oluyor ve kendilerinde toplanan toplumsal ve bireysel sıkıntıları atabilmek için yazmaya çalıştıkları yapıtlarıyla dönemlerin meselelerini ifade ederek, okurların düşünmelerini sağlıyorlar.

Yakınlaştıkça ufalanan devler

Houellebecq hakkındaki yazıyı okurken, yakın zaman önce YKY tarafından yayımlanan Ben Lerner’in 22:04 romanını “sad flâneur” anahtarı üzerinden yorumlayıp yorumlayamayacağımı merak ettim. Daha önce ilk romanını (yine leziz Hakan Toker çevirisiyle Jaguar Kitap’tan çıkan Atocha’dan Ayrılış) okuduğum bu neredeyse yaşıtım Amerikalı şair ve yazarı –içinden geçtiği koşulları anlatmak yerine, kendi tereddütlerini, çevresinden etkilenirken kapıldığı evhamları, ilişkilerini sürdürürken belirsizlikleri dönüştürdüğü kaygıları ve olup bitenleri yorumlarken kullanmaya çabaladığı hassas ve sosyolojik gözlemleri barındıran diliyle– takip edeceklerimin arasına almıştım. İlk romanında İspanya’da sanat ve protestoyla ilgilenen gençlerin arasında dolaşan şair karakteri otobiyografik olduğu iddiası taşıyan ama kurmaca olduğu iddiasında bir karakterdi, şimdi ikinci romanında da aynı karakterin (yazar mı okuduğumuz karakter, yoksa karakterleştirilmiş yazarı da yazan bir yazar mı söz konusu) çok daha geniş ve New York öncelikli, ama Amerika’nın içlerine de uzanabilen bir coğrafyada, yine sanat ve protesto çevrelerinde dolaşan, çok daha katmanlı küresel, toplumsal ve bireysel endişelerle kendisini yiyip bitirirken pek çok depresyon ilacı kullanmış gibi bastırılmış bir komiklik taşıyan macerasını okuyoruz.

Sanatla, insanlarla, toplumla kurduğu ilişki Baudelaire kadar iddialı olmamakla beraber, aynı soydan birinin Plath’ta olduğu gibi kendini imha etmeden ve Houellebecq’de olduğu gibi karayıldız haline gelmeden, yazdıkları anladığım kadarıyla Lerner’inkiler: Toplumun ne halde olduğu parmakla gösterilmeden anlatılıyor, vicdan sorgulamaları had safhada ironiyle didaktiklikten uzaklaştırılıyor, zamane tereddütleri çok detaylı biçimde veriliyor, hümanist hassasiyetlere neredeyse hiç girilmeden pek çok liberal sol mesele incesinden tiye alınarak rahatlatılıyor. Metropolde, kahvelerde ve restoranlarda, kooperatif marketlerinde, sanat galerilerinde, müzelerde, sağlık kurumlarında, okullarda dolanan anlatıcı, sağlıklı ilişki kurma takıntısıyla tıpkı Houellebecq’in Temel Parçacıklar’ını anımsatırcasına, neredeyse kimseyle dolaysız cinsel ilişki kuramıyor, siyaseten doğru davranmaya çalışırken rahatlayamıyor, en ufak bir fenomeni bile atlamamak adına bin bir hesap yaparken yaşananları değil yaşanma ihtimali olanları deneyimleyip genellikle kalakalıyor ya da bir sonraki farklı hikayeye sıçrıyor. Arkadaşlarıyla ya da tanıdıklarıyla kurduğu ilişkilerinin, genellikle yanlış anlamalar üzerinden komik rastlantılarla başlamış olduğu anlaşılıyor. Küresel çapta ün kazanan büyük romancıların, hoşsohbet akademisyenlerin, hatta metropolün büyük çapta yıkımını getireceği iddia edilen fırtınaların veya çok şiddetli çatışmalara sebep olmuş gösterilerin bile, aslında medyatize olduğunda şişirilmiş, gerçekten yaşandığında alelade insanlar ve durumlar olduğunu sezdiriyor Lerner.

Burada flâneur ile kendi mahallesinden çıkmayarak fanteziler kuranlar arasındaki fark devreye giriyor: Sadece kendi mahallesine söylenti ya da medya yayını olarak gelenler üzerinden zamanını algılayan kişilerin, fildişi kulesinden ya da çekildikleri su kenarından hayatı yorumlayan şairlerin zihinlerinde canlandırmaları gerekiyor duyduklarını veya okuduklarını. Bu da her şeyin daha büyük görünmesine, mağara duvarlarına devler gibi yansımasına, mitomanların mitleriyle sarmalanmasına ve muazzam felaketler, büyük canavarlar ve yüce kahramanlarla dolu bir dünya tahayyül edilmesine sebep oluyor. Ama her yerin içinden geçip giden gezmenler, yapıtların ve yayınların boyutlarını azamileştirdiği her fenomenin aslında ne kadar da anlık, alelade ve sıradan olabileceğini, zamanın ruhunun öyle kapsayıcı değil de boşaltıcı olduğunu, tanrılar ve şeytanlarla kaynayanın dünya değil de insanların zihinleri olacağını görebiliyor.

Zamanımızın hüzünlü flâneur’leri yürüdükleri yollarda şahit olduklarının kanıksanmış kavgaların sıradan insanları olduklarını anlıyorlar, vicdanlarını yoranların da bu kavgalar olduğunu biliyorlar ama işte devlere saldırmak kadar gösterişli değil sıradana saldırmak ve sıradanı haklamak. Değirmenlerin karşısında verdiğimiz moladan sonra yola devam etmek durumundayız hem.

[Mayıs 2017]

Dünya Endişesi Yılbaşı Melankolisine Karışınca

Marlon James

Ciltli, ciltsiz... Büyük boy, orta boy, küçük boy... Çoğunlukla orta sehpalarda gördüğümüz dev boy, şömizli, ciltli, bol fotoğraflılar... İncecik hurufatıyla mini kitaplar ya da klasik cep boyları... Kimisi kalın, niteliği yüksek kağıtlara basılmış; kimisi çevre dostu, gerikazanımlı kağıtlara... Farklı yayın piyasalarında tasarlanmış, alanının en iyisi fotoğrafçılarla, çizerlerle, kapak (ve kitap) tasarımcılarıyla çalışılmış... Editörler derlemiş, yazarlar yazmış, başka yazarlar önsöz ve sonsöz eklemiş, bol keseden dağıtılan övgüler kapaklara serpiştirilmiş, kimilerinde araştırmacıların bin bir emeğiyle arşivler taranmış, kütüphaneler karıştırılmış, yayınevi salonlarında, kahve köşelerinde, öğlen yemeklerinde nice toplantılar yapılmış... Grafikerler, düzeltmenler, matbaa emekçileri gece gündüz çabalamış... Kutular, ayraçlar düşünülmüş; özel paketler, beşibiryerdeler ayarlanmış, satış ile finans departmanları ne kadar indirim yapılacağını ya da ederinin ne olacağını hesaplamaya çalışmış... Haftalar, belki de aylar öncesinden tanıtımlar başlamış, internette kampanyalar, dergilerde reklamlar, kitabevlerinde vitrinler ayarlanmış... Herkes yılın son festivali sayılabilecek yılbaşında gelecek okurları, kitap meraklılarını, sevdiklerine hediye verecek müşterileri bekliyor artık. Sezon kitaplarının tanıtıldığı büyük kitap fuarlarının ardından, yeni yılın kitaplarının tanıtılacağı dönem gelene kadar, insanlığın büyük kısmının ilgisi piyasa ekonomisinin kanıksanmış çarklarının dönmesine yarayacak. Peki bu yılbaşı çıkartmasından okur (ya da hediye avcısı) kendisine nasıl yol çizecek, kalabalıklar arasında gözüne bir hedef kestirebilecek mi ya da enformasyon kirliliğine kapılmadan sevdiklerine işe yarar bir şeyler seçebilecek mi? Ya da dünyanın endişesi, savaşların acıları, mültecilerin dramları, farklı mücadelelerin tetikçileri, bu şenlikli ortamı solduran hamleler yapacak ve bunca çaba boşa mı gidecek?

Aklımda böyle bir endişe olmadan kitabevlerini dolaşırken ya da elektronik cihazımla interneti karıştırırken ekseriyetle zihnime kazınmış isimlerin, konuların, yapıtların karşımda rastlantısal olarak belirmesiyle veya elime aldığım bir kitabın ufacık bir detayının attığı kancaya takılarak tercihlerimi yaparım. Ama bir bilene, kitabevi çalışanına başvurmak, yılbaşı için özel hazırlanmış seçkilere bakmak da işe yarayabilir. Şiddetli ve hazin geçen bir yılın sonunda, metropol köşelerinde yaşanan saldırıların ve kitle kültürü açısından daha çorak coğrafyalarda kıyasıya sürdürülen savaşların yarattığı hayati bir endişeyle, tedirgin ve hızlı bir biçimde bir ufuk taraması yapalım...

Linç geceleri ve mülteci hayatlar

Hollanda’da faaliyet gösteren American Book Center adlı kitapçının çeşitli çalışanlarının önerilerini alıyorum. Örneğin Amsterdam’daki şubeden Peter’in önerilerinden biri, Scribner tarafından kasım ayına ciltli ilk baskısının yetiştirildiği Stephen King’in kalın yeni öykü derlemesi The Bazaar of Bad Dreams (Kötü Rüyalar Çarşısı): Bugün dünya çapında yayılan savaşın, çağdaş kabus yontucusunun öykülerine yaklaşıp yaklaşamadığını merak ediyorum. Ya da Ester’in önerilerinden karton kapaklı baskısı Influx Press tarafından yazın yapılmış, Italo Calvino’nun meşhur eseri Görünmez Kentler'i çağrıştıran, Darran Anderson’un hazırladığı Imaginary Cities. Renate’nin önerilerinden ilgimi çeken, Clarice Lispector’ün ağustos ayında New Directions tarafından yayımlanmış The Complete Stories’i (Tüm Öyküleri). 1920’de Ukrayna’da doğmuş, o dönemin çalkantıları ve Yahudi düşmanlığı nedeniyle bir linç gecesinden zar zor kurtulmuş ailesi mülteci olarak Latin Amerika’ya göçmüş, orada hem Brezilya’nın hem de Kafka sonrası Yahudi edebiyatının en önemli isimlerinden biri haline gelmiş, 1977’de dünyamızdan erken ayrılmış bu kadın yazarın öykülerini hep merak etmişimdir zaten. (Peki, acaba bugünün linç gecelerini ve mülteci hayatlarını kimler yazacak önümüzdeki yıllarda?)

Hollanda’dan Fransa’ya geçmek istiyorum: Kaos yaratan terörün ortasında dolaşmak tedirgin edeceğinden kendime kerteriz olarak ödülleri seçiyorum. Fransız Akademisinin bu yıl roman büyük ödülünü layık gördüğü iki romandan biri olan, Cezayirli yazar Boualem Sansal’ın Gallimard’dan çıkan 2084: La fin du monde (2084: Dünyanın Sonu) adlı kitabı mesela. Orwell’in 1984’ünü anıştıran yapıt, Abistan adı verilen bir ülkede geçen, bir parça Kafka ya da Saramago, bir parça LeGuin, ama daha çok İslam diyarı metaforlarının serpiştirildiği bir kurgu olarak çarpıyor benim de gözüme. Michel Houellebecq’in Soumission’uyla birlikte okunduğunda, Fransızların İslamla imtihanının nasıl gelecekler kurgulattığını anlayabilmek mümkün olabilir belki, tabii az ötede biri kanıksanmış bir saldırı yapmazsa ya da dünyanın tüm kuvvetli hava kuvvetlerinden birinin gönderdiği bir füze oturduğumuz yere düşmezse...

Belki Britanya daha neşelidir diye Waterstones’a göz atıyorum. Man Booker ödülünü bu yıl alan Jamaikalı Marlon James’in Bob Marley suikastını odağına aldığı The History of The Seven Killings (Yedi Cinayetin Hikâyesi) kurşun delikli plağıyla raftan göze batıyor. Bu sefer anlaşmazlıkların, şiddetin, kaosun arka planında İslam yok ama uyuşturucu, tetikçi, gazeteci, istihbaratçı son 30 yılın Jamaika’sındaki koşulları kurgulayan bu metinde bol bol var. Belki de dünyanın kaosunu tasarlayanların illa tek bir kültüre, tek bir inanca, tek bir millete, tek bir devlete ait olmaları gerekmiyordur. 

Dünyanın endişesini bu hediye avı seansında gideremeyeceğimi fark edip son olarak bir kaçış yapmaya niyetleniyorum, hediye raflarında. Harper Collins Tolkien’in meşhur yapıtlarını yazdığı dönemlerde çizdiği haritalar, resmettiği sahneler, yaptığı eskizlerden oluşan The Art of The Hobbit ve The Art of The Lord of the Rings adıyla iki ciltli, özel kutulu, prestijli bir kitap yayımlamış. Bunların yanına bir de Phaidon Press’ten yayımlanmış Magnus Nilsson’un hazırladığı The Nordic Cookbook’u ekliyorum; kederli yılsonu yemeğini İskandinav mutfağından seçmeyi planlayarak... Ya da en iyisi Karl Ove Knausgaard’ın Kavgam romanlarının İngilizce baskılarının özel kutusundaki üç cildini yanıma alıp, bir orman kıyısındaki hayali bir eve kapanayım, yalnız bir adamın kaygı dolu hayatını okuyayım...

[Aralık 2015]

Edebiyat Cephesinde Yeni Bir Şey Yok

Salman Rushdie

Edebiyatın bir cephe haline getirilmesi mümkün. Yazarın sorumluluk duygusuyla hareket etmesi de öyle. Bir davanın tarafı olması ve davayı kazanmak için manevralara girişmesi de. Devrimciler, muhalifler, hatta muhafazakarlar bile edebiyatla uğraşırken paylaşım mücadelesine girebilir, tanınmaya, fikirlerini yaymaya veya propaganda yapmaya çabalayabilir. Bugüne dek, doğrudan yapıtlarıyla ya da yapıt dışı eylemleriyle edebiyat cephesinde savaş veren sayısız isimle karşılaştık. Dolayısıyla Charlie Hebdo saldırısının üzerinden birkaç ay geçmişken Amerikan PEN Derneği’nin İfade Özgürlüğü Cesaret Ödülü’nü Charlie Hebdo dergisine verme kararıyla başlayan ve dünya edebiyat entelijansiyasını kamplara bölmüş gibi gözüken tartışmalarda yeni bir yan yok. Aslında bu meseleyi, "din (siyasal-kültürel kategori) adına hareket ettiğini iddia eden silahlı kişilerin, bu dine hakaret edildiğini öne sürerek bir dergiyi basmalarının" vehametini unutturmama çabası olarak yorumlayabiliriz. Yazarların kendi aralarında hararetle tartışmaları bu konuya dikkat çekme niyetlerinin bir sonucu.

Ödülün genelde devlet kurumlarının düşünce özgürlüğüne bireysel veya kategorisel olarak müdahale etmesini kınadığını iddia etti Peter Carey, Teju Cole, Rachel Kushner, Taiye Selasi, Francine Prose ve Michael Ondaatje ile başlayan ve 200'ün üzerinde yazarın katılımıyla büyüyen grup. Bu ödül siyasal-kültürel bir kategorinin -bir dinin- temsilcisi gibi davranan bağımsız “manyakların” kurbanı bir dergiye verilerek, nasıl olurdu da bir devlet ihlaline işaret etme imkanından vazgeçilebilirdi? Hatta söz konusu yazarlar, bir bakıma, saldırı gerçekleşmeden çok önce de, Charlie Hebdo’nun eleştiri oklarının hakaret olarak algılandığını hatırlattılar. Kabaca ifade edersek, "kendileri ettiler, kendileri buldular" demeye çalışmıyorlardı elbette; ama bir kültürün (Fransız toplumundaki Müslümanlar, Kuzey Afrikalılar vs) değerlerini rencide ettiklerinin akıldan çıkarılmaması gerektiğini söylüyorlardı. Yazdıkları açık mektupta, Amerikan PEN'in hangi kriterlere dayanarak bu ödüle Charlie Hebdo’yu layık gördüğünü anlayamadıklarını ve gerçekleştirilecek törene katılmayacaklarını belirtmişlerdi.

Karşılarına Salman Rushdie dikildi. Kültürler arası kavgalardan en fazla etkilenen, yazarlık kimliği ve kariyeri “Şeytan Âyetleri” sonrasında radikal şekilde dönüşen bir isim olarak Rushdie, yazdıkları yüzünden bir sanatçının risk altında kalmaması gerektiğini, PEN Amerika’nın vereceği ödüllerle kendilerini sansürlemeden, açık açık ifade etmeleri konusunda sanatçılara destek olması gerektiğini belirterek, ödüle karşı çıkan yazarları sorumlu davranmaya çağırdı. Tabii konuyu bu kadar ayrıntılı ele almadı. Sadece birkaç tweet’le söz konusu yazarların korkak olduklarını ve karakterli olmaları gerektiğini söyledi.

Silahları uzak tutmak

Birkaç tweet ve birkaç e-postayla başlayan, çok geçmeden sayısız gazete, internet sitesi ve dergide yankı bulan bu tartışmanın, insanların zihninde çoğalacağını, böylece azımsanamayacak bir etki yaratacağını unutmamalı. Sevdiğimiz, adlarının geçtiği haberlere dikkat kesildiğimiz bu isimler sayesinde, herkesi şoke eden saldırılar ve bunların sebepleri-sonuçları, hayatın geri kalanındaki yansımaları üzerine düşünüyoruz. Tekrar tekrar neyin ifade özgürlüğü kapsamına girdiğine, sanatçının sorumluluğuna ve silahlıları kimin, nasıl uzak tutacağına kafa yoruyoruz; sanki silahlıları uzak tutmak yazanın, konuşanın, ifade edenin göreviymiş gibi, sanki sanatçının ölmemek, eziyet görmemek için dilini nasıl kullanacağını dikkat etmesi gerekirmiş gibi; sanki dünyanın tüm siyasi ve ekonomik kavgalarının bedellerini tüm insanlıkla birlikte, sanatçılar da ödemiyormuş gibi...

Mesela edebiyatçılar, işaret edebilirler, farklı bakış açılarını gösterebilirler, okumaya gönül indirenlere, dinlemeye heves edenlere meseleleri ifade etmeye çalışabilirler, ama ne ellerine silah alıp hedeflediklerine saldırabilirler ne de çok daha etkili yöntemleri harekete geçirecek kurumsal düğmelere basabilirler. Mesela karikatüristler, kimi zaman kantarın topuzunu kaçırsalar bile, sadece kağıt üzerinde (ve belki de enformasyon ağında, meseleler sürdüğü sürece dolaşımda kalacak) bir-iki hoş/nahoş çiziktirmeyle yetinmek zorundalar. Buna karşılık benimsedikleri söylemlerin gölgesinde, bahanelerin meşrulaştırıcı şemsiyesi altında, insanların hayatlarını hedef alan silahlı eylemciler, dünyanın gidişatında bir Houellebecq ya da Rushdie romanından çok daha fazla sapma yaratıyor. (Don DeLillo'nun Mao II romanındaydı sanırım, bir edebiyatçının bugün dünyayı etkilemesinin mümkün olmadığını, buna karşılık silahlı bir örgütün eylemleriyle dünyayı şoke ederek nasıl etkileyebileceğini işaret ediyor, zamanın sanatçılarının terör örgütleri olduğunu öne sürüyordu. Tüm bu olup bitenler üzerine düşünürken aklımda hep DeLillo’nun o satırları dönüp durdu.)

PEN Amerika’nın ödül töreni düzenlendi; Neil Gaiman, Paul Auster gibi isimler de oradaydı ama yüzlerce yazar ödül törenine katılmadı. Öte yandan, Charlie Hebdo’yla birlikte başkalarına da ödül verildi fakat şimdi onlardan bahsetmiyoruz. Ayrıca haberlere Charlie Hebdo’nun Fas asıllı bir çizerinin, ölüm tehditleri aldığı, artık dergiye katkıda bulunmamaya karar verdiği yansıdı. Bangladeş’teki ateist bir blog yazarının saldırıya uğrayarak öldüğü haberi de akışta şöyle bir geçti. Tıpkı zamanında Salman Rushdie yüksek güvenlik önlemleriyle korunurken, dünyanın çeşitli bölgelerinde yayıncılarına ve çevirmenlerine ölümcül saldırıların yapılması, kitabevlerine bomba konulması gibi. Edebiyatın "generalleri" ödülleri tartışadursunlar, blogg"erleri" edebiyat cephesinde kendilerini ifade etmeye çalışırken hâlâ hayatlarını yitiriyorlar.

[Haziran 2015]

Okur İçin İşaret Fişeği: IMPAC 2013

Kevin Barry

Ödüller “işaret ederler” okurlara. Yazarlara da, maddi getirilerin ve prestijin yanı sıra, meraklı yeni okurlar kazandırdığı söylenebilir. Dublin’de IMPAC şirketiyle birlikte kütüphanelerin verdiği ödüle, bu yıl Kevin Barry’nin City of Bohane (Bohane Kenti) adlı ilk romanı layık görülünce, meraklı bir okur olarak kitabın peşine düştüm. 

1996'dan beri dünyanın çeşitli yerlerindeki kütüphane okurlarının önerileriyle belirlenen liste doğrultusunda verilen bu ödülden, Benim Adım Kırmızı’yla Orhan Pamuk alınca haberdar olmuştum. O zamandan beri raflarıma ekleyeceğim yeni yazarları belirleyen bir işaret fişeği olarak bu ödülü de kullanırım. Üstelik sadece kazananları değil, ne de olsa kimi zaman adaylar kazananlardan çok daha çarpıcı olabiliyor. Örneğin 1999’da kazanan Andrew Miller’ın Ingenious Pain'i (Maharetli Acı) pek ses getirmezken, adaylar arasında Don DeLillo’nun Underworld (Dünyaaltı) ya da Haruki Murakami’nın Zemberekkuşu’nun Güncesi ve Bernard Schlink’in Okuyucu’sunun bulunması iyi bir örnek olabilir. (Benim Adım Kırmızı’nın en önemli rakibi ise Jonathan Franzen’in Düzeltmeler'iydi.) Bu sene de, önemli rakipler arasından sıyrılmış Barry: Houellebecq’ten Harita ve Topraklar, Murakami’den 1Q84, Otsuka’dan Tavan Arasındaki Buda ve yine Miller’dan Pure (Saf) gibi... 

İrlanda, İngilizceyi kendine özgü kullanarak sağlam bir edebiyat geleneği üreten bir ülke. Anglosakson Britanya’yla dinsel, idari ve ekonomik aşk/nefret ilişkisi geliştiren, müthiş kıtlık ve yoksulluk dönemleri geçirirken yeni dünyaya durmadan insan gönderen, klanlaşmanın çeteleşmeyi andırdığı, gerçekliğinin sık sık kurguya karıştığı bereketli bir diyar. Joyce ve Beckett kuşağından Toíbin, McCann, Doyle kuşağına mütemadiyen sıkı işler üretiliyor İrlanda’da. (Colm Toíbin ve Columm McCann’in 2006 ve 2011’de IMPAC aldığını belirtelim.) Egemen dili arsızca kırmaktan çekinmeyen bağımsız bir edebiyatın böyle bir gelenek oluşturması şaşırtıcı değil elbette. Kevin Barry, bu kuşağın pek genç olmamakla birlikte, yeni temsilcilerinden sayılır. 1969 doğumlu yazarın, There are Little Kingdoms (Küçük Krallıklar Var) adıyla ilk öykü derlemesi 2007’de çıkmış. 2011’de bahsi geçen romanı yayımladıktan sonra, geçen sene bir öykü derlemesi daha okurlara sunulmuş: Dark Lies the Island (Adaya Karanlık Çökünce). XXI. yüzyılda dünya çok kültürlü ve enformasyon ağlarıyla iç içe geçmiş, dolayısıyla Barry’nin öykülerindeki konu seçimleri diskolardan küresel terörizme yayılan bir çağdaşlıkta. Dili ise -özellikle karakterlerini konuştururken- yoğun aksanlı, en azından buradan aşina olamadığımız, çözmek için çaba gerektiren ama oldukça eğlenceli. İskoç kült yazar Irvine Welsh’in dili de benzer yoğunlukta bir aksan taşırdı, nitekim elimdeki City of Bohane (Bohane Kenti) nüshasının daha kapağında Welsh’in Barry’yi muştulayan bir övgüsü bulunuyor: “Bu adalardan yıllardır çıkan en dikkat çekici ve özgün yazar.”

Joyce dilli Tarantino şekilli bıçkın İrlanda sokakları

City of Bohane’e (Bohane Kenti) gelince: Bohane, İrlanda’nın batısında, kurgusal bir kent (yazar Porto’dan esinlendiğini söylüyor). 2053 yılında her türden mahallenin çeteleri, New York Çeteleri filmini andırır biçimde birbirleriyle kapışmaktadırlar. Şehrin gösterişli mahalleleri villa siteleri ve apartman bloklarından oluşurken, iki yüzyıl öncesinin Manchester’ını andıran pis endüstri mahalleleri Bohane nehrine kıyılanmıştır. Ana caddeler ve kıyı şeridinin temiz kısmı, caz çağını andıran mekanları ve polisiyelerden çıkmış izlenimi veren karakterleriyle doludur. Roman iki aks üzerinden ilerliyor: Çete savaşları ile en gösterişli çetenin, aynı zamanda şehrin kodamanlarının lideri, eşi ve eşinin eski sevgilisi, kendisinin de kan davalısının arasındaki aşk üçgeni. Karakterler dış görünüşlerinin, kıyafet tarzlarının ayrıntılı tasvirleriyle çizgi roman estetiğini andıran tipler, kurmaca diyalektleriyle de 2053’ün bıçkın sokak dilini yansıtıyorlar. Teknoloji pek de hakim değil Bohane metropolüne, daha çok Steam Punk tarzında olduğu gibi primitif: Otomobillerin yerine tramvaylar, telefonun yerine mektuplar kullanılıyor. Ortamda bir Mad Max atmosferi hakim; çetelerin birbirleriyle yaptıkları meydan savaşları ve çetelere hükmetmek için birbirlerini ekarte etmeye çalışan liderler ve yardakçıları bu ortamı sağlıyor. 

Muhtemelen filme aktarılacaktır, zaten sinematografik bir yaklaşımla yazılmış: Barry bilinçli bir şekilde Amerikan televizyon dizilerinde yaygın olarak kullanılan estetiği ve kurgu temposunu (kısa ve seri bölümler) kullandığını belirtiyor. Joyce ile Tarantino’nun işbirliği yaptığı bir roman denebilir City of Bohane’e. Biz coğrafi ve kültürel olarak uzak olan okurlar için böyle gözükürken, İrlandalılar için kendi tarihlerinin bir özeti yer alıyor romanda, en azından bazı yorumlara göre. Bir İrlandalı nasıl karşılar yapıtı bilemem ama metropol kavgalarına aşina olduğumuz bugünlerde biz kendi geleceğimizi de görebiliriz Bohane meydanında.

[Eylül 2013]

Yeni Panoramik Romanlar

John Lanchester

Kalabalık bir dünyada, metalarla çevrili ve her biri kendine özgü karaktere bürünmüş, birbirine benzer ama nüanslarla eşsiz kılınmış mekanların arasında, her kişinin ve her şeyin iletişim değeri hiç de kolay başa çıkılmayacak bir boyuta getirilmiş bir dönemde yaşıyoruz. Herkesin birden çok öyküsü var, her şey hakkında birçok anlatı aynı anda ortalıkta dolaşıyor. Her geçen gün katbekat çoğalan bir dünyada yaşayanlar hakkında yazmak, kimi zaman ister istemez öznelliği azaltıp neredeyse bir akademisyen nesnelliğini gerekli kılabiliyor. Bugünün çoğulluğunu ve keşmekeşini anlatmak için tek bir kahramanın macerası değil, toplumun çeşitli kesimlerinin birbiriyle kesiştiği, pek çok ufak öykü tuğlasıyla örülen romanlar tercih edilebiliyor. Elbette ‘postmodern çoğulluk’ olarak adlandırılabilecek bu çoğulluk yeni değil edebiyatta, ama bazen yapıtların sosyologların kuramlarını testten geçirircesine yazılmasına son dönemde daha fazla rastlar olduk.

Metropolü üreten insanı üreten metropol

Dünyadaki finans krizinin Britanya toplumunun, Londra sakinlerinin farklı kesimleri üzerindeki etkisini anlatmak amacıyla Hamburg doğumlu, Hong Kong’da büyümüş, Oxford’da eğitim görmüş İngiliz yazar John Lanchester, önce Whoops! Why Everyone Owes Everyone and No One Can Pay (Neden Herkese Herkese Borçlu ve Kimse Ödeme Yapmıyor) adıyla bir çalışma yayımlar 2010’da. İki sene sonra ise –krizle beraber kendisine atıfta bulunulması mutlak hale gelen Marx’ın ünlü yapıtını hatırlatan bir ad taşıyan– Capital romanı yayımlanır; aynı konu bu sefer edebiyatla ele alınır. Londra’nın alametifarikası İngiliz briketinden evlerin bulunduğu bir mahallede, emlak piyasasının zirvede olduğu dönemde yaşayanların (İngiliz bankacılar, Banksy’yi hatırlatan modern sanatçılar, Afrika kökenli ümit vaat eden futbolcular, bakkal işleten Müslüman aileler, Polonya veya Macaristan göçmeni tamirci veya bakıcılar gibi çok farklı köken ve sınıftan insanların) çöküş esnasındaki yaşamlarını mizahi sayılabilecek bir dille anlatır Lanchester. Londra metropolünün olimpiyata hazırlandığı yıllarda yaşadığı yükselişin öbür yakasında yer alan küçük insanların trajedileri, panoramik bir anlatımla çağdaş sosyal bilim kuramcılarının yazdıklarını mütemadiyen hatırlatan başarılı bir yansıtma olarak Capital’i dolduruyor.

Enformasyonu üreten insanı üreten enformasyon

Günümüzün popüler konularından biri de, internet iletişimi ve sosyal medya. Hayatları radikal bir biçimde değiştirdiğini gözlemledik internetin. Çoğulluğu sağlayan, anlatıların paylaşılmasına yarayan, enformasyonu aktaran iletişim ağının kurulması, ABD ve müttefiklerinde, Kaliforniya’daki üniversiteler ile askeri tesislerdeki bilgisayarların birbirleriyle iletişime geçirilmesiyle gerçekleşmişti; ancak Fransa’nın kendine özgü bir deneyimi olarak, vatandaşlara açık Minitel’i vardı, 1982’den beri. Bu açıdan genç Fransız yazar Aurélien Bellanger, La Théorie de l’information (Enformasyon Kuramı) adlı ilk romanında Fransa’nın özgün sosyal medya sürecini, küresel süreci de göz ardı etmeden, anlatının içine yedirilmiş kuramsal bilgilerle gözler önüne sermeyi seçmiş. Bilgisayar temelli iletişim platformu patronu Pascal Ertanger’nin 80’lerden itibaren Minitel’in yarattığı olanakları, cinsel içerikli hizmetlerin getirdiği kazancı kullanarak adım adım nasıl internet sosyalliğini geliştirdiğini okuyoruz Bellanger’nin kitabında.

Meselenin toplumsal, ticari, teknik, politik ya da ekonomik yanları üzerine yorumlarda bulunmaktan da çekinmemiş Bellanger; elbette Deleuze, Baudrillard, Virilio, Derrida gibi zamanının önünde, özgün entelektüel koşulların yetiştirdiği kuramcıların yapıtlarını da kat eden günümüz yazarının, ele aldıklarının felsefi veçhesini boşlamasını düşünemeyiz bile. Aslında böylesi konular eskiden bilimkurgu kapsamı içinde kabul edilirdi (William Gibson’ın, Neal Stephenson’ın romanları gibi), spekülatif olarak algılanırdı, ama artık o spekülatif çağda yaşıyor olmalıyız ki, neredeyse tarihi bir anlatı olarak kurgulanıyorlar romanlarda. Sanırım Michel Houellebecq, spekülatif düşünceler üretmeyi ve neredeyse kuramsal bir bakış açısıyla olup bitenleri anlatmayı günümüz Fransız edebiyatında uygulayan önemli bir örnek; Bellanger’de Houellebecq’in dümen suyunda yazmaya atılan gençlerden biri olarak (romanından önce Houellebecq üzerine bir kitap da yazmış) insanı öznelikten uzaklaştıran, diğer nesneler arasında bir nesne haline getiren koşulların anlatısını sunuyor.

[Mart 2013]

Bildiğimiz Dünyanın Sonu

Bildiğimiz Sabitfikir'in sonu geçen sene gelmişti, ama geçmiş Sabitfikir yazılarını da elbirliğiyle ortadan kaldırmaya karar veriyor yazarlar. Ben hazırlıksız yakalandım, kendi adıma emeğimi bir çırpıda ulaşılmaz kılma kararını veremedim. Harıl harıl yazıları bloguma aktarmaya çalışıyorum sadece. Kavga insanı olmadığım buradan da belli.

Margaret Atwood

Sakin ya da telaşlı, sürdürdüğümüz hayatlarda genellikle nerede olduğumuzu, nereden geldiğimizi ve nereye gittiğimizi biliriz.

Etrafımızdaki insanlarla birlikte sürdürdüğümüz ilişkilerde nasıl anlaşacağımızı ve anlaşamayacağımızı da biliriz. Bazı beklenmedik ihtimaller ortaya çıkabilir elbette, ama genellikle aşinayızdır olup bitenlere. Ta ki bildiğimiz dünya bir gün birdenbire değişene kadar.

Kadere sert bir darbe: Bir felaket, bir kıyamet. Bildiğimiz dünyanın sonu. O güne kadar geçerli olan kuralların, koşulların artık bir anlam ifade etmediği, etrafımızdaki herkesin önce şaşkınlıkla, sonra panikle, ardından uyum kapasiteleri doğrultusunda hareket etmeye başladığı yepyeni bir düzen. Kimileri hazırlıklı, kimileri ne olup bittiğini bile anlayamıyor. Yıkıntılar, çıkıntılar, kayıplar, fırsatlar, sarsıntılar, kaçışlar, kavgalar, kimi zaman bir anlığına bile duraklamak mümkün olmuyor, kimi zaman tüm dünya durmuş, aceleye ne gerek var...

Bildiğimiz dünyanın sonu, edebiyatın popüler konularından biri aslında. Kadim yazıtlarda, dini metinlerde, kabile anlatılarında en sık işlenen tema: Kimi zaman işgal olur, kimi zaman tufan; kimi zaman günahların bedelidir, kimi zaman insanlığın kurtuluşu. Geçmişte olan gelecekte de olacaktır şiarıyla kahinler nöbet tutar, geceleri loş ışıkta ellerinde kalemler, insanlığın yükselişini ve yıkımını uzun uzadıya yazmaktadırlar. Halk arasında elden ele ya da dilden dile dolaşır bu yazılanlar, anlatılanlar. İnsanların kimisi tedirgin olur, çeki düzen verir kendisine; kimisi fırsat bulur, başkalarını tahakküm altına almak için; kimisi kulak asmaz, kendilerine daha fazla inanmaktadırlar; kimisi bozum olur, panik yaşar, daha yıkılmadan yok olmuştur bile. Bildiğimiz dünyanın sonundan bahseden metinler bile bildiğimiz dünyanın sonuna gelmemizi sağlayabilir böylece, yapımıza sinmiştir çoktan kıyametin vahyi.

Modern yazar çok sever kıyamet kurgusunu. Hele bilim-kurgu yazınında kalem oynatanları, büyük bir iştahla yıkımın ve dirilişin ipliklerini örerler.

Ellerinde sayısız imkan vardır insanoğlunun yıkılışı, dünyanın yok oluşu için: Dini metinlerdeki vahiyler bir yana, nükleer savaş, global ısınma, teknolojinin çöküşü, ekonomik buhran, salgın hastalık, astronomik felaket, dünya dışı varlıkların işgali, küresel savaş, topyekûn devrim. Aslında bugün herhangi bir haber kanalını bir saat izleyen ortalama bir izleyici kıyamet haber bültenini izliyormuş gibi hissedebilir. Hayal gücü oldukça gelişmiş yazarların incelikle mekanizmasını kurdukları anlatıları okumaya gerek var mıdır ki?

Kıyamet anlatıları, aslında önce felaketin, ardından da dirilmenin anlatılarıdır. Bildiğimiz düzenin yok olmasını ve yeni düzenin tesis olmasını okuruz. Kıyamet labirentindeki kahramanların nasıl düzlüğe çıkacağını ya da hangi hesaplaşmalardan geçeceğini öğreniriz böylece. Bir yandan da kişisel felaketlerimize de ışık tutar, ne de olsa her birimiz her an kendi kişisel dünyamızın bildiğimiz halinin sonuna geldiğimizi hissettiren bir sarsılma yaşayabiliriz. Büyüme aşamasıdır bu, yetişkinleşmemizi sağlayan ve artık kendi gücümüzün yettiğince dünyamızı yeniden kurmamızın vaktinin geldiği andır. İlişkilerimizde, sağlığımızda, yaşam alanımızda, gelecek beklentilerimizde artık rolümüzü almanın vakti gelmiştir. Felaket sonrası kıyamet vakti.

Dünyayı yok ettikten sonra ne yapabiliriz egzersizleri

  

Kendi kişisel felaketimi 99 depreminde yaşamıştım. O zamanlar milenyum döngüsünde bekleniyordu edebiyattaki kıyamet.  Şimdi her gün bildiğim dünyanın bir parçası değişiyor ve kıyamet 2012’de gelecek deniyor. O günlerden bugüne bilim-kurgunun kıyamet edebiyatına hem de (Margaret Atwood’un deyimiyle) ustopik düzenlere merakım had safhaya ulaştı. Dini anlatılarla ilgilenmiyorum, ne de olsa onlar biz insanlara pay bırakmayacak kadar mükemmel kurgular oluşturmuşlar ve okur olarak zihnimizi yormamızı değil, hazırlanmamızı öneriyorlar. Ama insan yazarların kurguladığı sayısız metin, her bir felaket/kıyamet senaryosunda okur merakımı kamçılıyor.

Kimisi henüz dilimize aktarılmamış, kimisi ise raflarda bulunabilen son yılların popüler kıyamet yapıtlarından birkaç örnek vermek, başka okurlara da kendi kıyametleri üzerine düşünme fırsatı açısından faydalı olabilir:

2011’in sonlarına doğru yayımlanmış Survivors: A Novel of the Coming Collapse (Hayatta Kalanlar: Yaşayan Çöküntünün Romanı) Amerikalı yazar James Wesley Rawles’ın ekonomik çöküntü ertesi koşullarda yaşamı kurguladığı bir yapıt. Aslında 1990’larda yayımladığı Patriots: A Novel of Surviving in the Coming Collapse (Yurtseverler: Yaklaşan Çöküntüde Hayatta Kalmanın Romanı) adlı başka bir romanı daha var Rawles’ın. İki romanı arka arkaya okumak, sıradan Amerikalı’nın zihninde çöküş ve ertesi dönemin kurgusunun nasıl değiştiğini bize gösterebilir.

2009’da Margaret Atwood da yeni bir kıyamet romanı yazmıştı: The Year of the Flood (Tufan Yılı). Yıllar önce Dost Körpe çevirisiyle Oğlak Yayınları’ndan da yayımlanmış olan Antilop ve Flurya Atwood’un ikinci bilim-kurgusu, ilk kıyamet metniydi ve genetik manipülasyon sonucu laboratuvar ortamında oluşturulan bir mikrobun yarattığı kıyameti anlatıyordu. Yeni kitabı aynı topraklara döndüğü ve kıyamette ayakta kalmanın olasılıkları üzerine tekrar düşündüğü bir yapıt. Her iki romanında da toplum kurgusu okuyana çok aşina geliyor.

Douglas Coupland, neredeyse iki yapıtından birinde bildiğimiz dünyanın sonu meselesiyle ilgilenen Kanadalı yazar, 2010’de yayımlanan son romanı Player One: What Is to Become of Us (Birinci Oyuncu: Bizden Biri Olan) adlı yapıtında da eko-felaket (ekonomik ve ekolojik) esnasında bir havaalanı bekleme salonunda durum değerlendirmesi yapan beş farklı karakterin gözünden kıyameti aktarıyor.

  

Henüz Türkçe’de yayımlanmamış, ama bir gün mutlaka yayımlanması gereken bir yapıt, Fransa’nın huysuz dahisi Michel Houellebecq’in 2005’te yayımladığı sondan bir önceki romanı La Possibilité d’une île genetik kopyalamanın kıyametin anahtarlarından biri olabileceğini sezdirdiği bir yapıttı. Adanın olasılığı insana dair karamsarlığın tipik anlatılarından biri aynı zamanda. Günümüz hedonizminin çarpacağı duvarları göstermekten fazla zevk alıyor Houellebecq.

Türkçe’ye Ufuk Duruman çevirisiyle aktarılmış, April Yayıncılık tarafından yayımlanmış El Yapımı Dünya adlı 2008 tarihli yapıtında James Howard Kunstler, türlü felaketlerden nasibini almış dünyada, New York yöresindeki yeni potansiyel primitif yaşam koşullarından tablolar aktarıyor.

[Mart 2012]