Tuğla Kitapların Dokusuna Saklananlar

Mathias Énard

Yoğun, iddialı, kalın bir kitabı başından sonuna kat ederken bir okur ne hisseder? Kendisinden önce çevirmen ve editör rahat ilerleyebilmesi için elinden geleni yapmıştır muhtemelen. Yazar ve yazarın editörleri de labirenti kurarken tüm maharetlerini göstermiş, kâh okura tuzaklar kâh okurun takip edebileceği iplikler ya da kırıntıları itinayla yerleştirmiştir. Tuğlaların dokusu, tarzı, yoğunluğu birbirine benzemez, ama bazı okurların bu tuğlalara karşı tuhaf bir merakı vardır. Daha önceleri bu tuğlaların dokusunu sökmeye yönelik seferleri yüce dağlara tırmanmaya benzetmiştim, işte önüme bir tanesi daha geldi ve bir süre boyunca, neredeyse soluksuz biçimde her fırsat bulduğumda okuyarak ilk tırmanışımı gerçekleştirdim.

Mathias Énard'ın 2008 tarihli romanı Mıntıka'nın geçtiğimiz yılın sonunda Can Yayınları tarafından -hoş bir tesadüf olarak benim Tarabya'daki güzelim okulumdan mezun- Ebru Erbaş çevirisiyle yayımlandı. Tek bir cümleden ibaret (roman içre bir roman olarak kurgulanmış İntizar'ın hikayesinin anlatıldığı bölümler hariç tutulabilir) devasa bir bilinçakışıyla Énard, Akdeniz havzasının çevresindeki şiddetin, savaşın, anlaşmazlığın yakın tarihini dökercesine dopdolu ve sert bir yapıt ortaya koymuş. Türkiye'de de 2012'de Savaşları, Kralları ve Filleri Anlat Onlara romanıyla Notre Dame de Sion Edebiyat Ödülü'nü kazanacak kadar sevilen, kendi ülkesinde Avusturyalı bir müzik adamı üzerinden oryantalizmin tarihini romanlaştırdığı son yapıtı La Boussole ile 2015'te Goncourt Ödülü'ne layık görülen, aynı yapıtın Compass adlı çevirisiyle geçtiğimiz yıl Man Booker International Ödülü'nün kısa listesinde aday olan Énard, neredeyse tüm yapıtlarında Ortadoğu, Kuzey Afrika ve Avrupa arasındaki üçgende dolanıp duran insanları anlatır.

Mıntıka'da da bir tür casus romanı kurgulamış Énard; Hırvat asıllı Fransız bir ajanın bir gece boyunca yaptığı bir tren yolculuğunda zihninde tüm şahit olduklarını ve bildiklerini iç içe geçirerek, kimi zaman alkolün kimi zaman hezeyanların buğusuyla birbirine katarak sayıp dökmesinden bir tür şiddetin kısa tarihine ulaşıyor okur. Yirminci yüzyılın tüm şiddeti, faşizmin perspektifinden, annesi Hırvat bir piyanist ve babası Katolik bir Fransız olan kahramanımızın, önce Yugoslavya'nın dağılma sürecinde neo-Ustaşaların arasında savaşmaya gittiği, sonra Fransa'ya geri dönüp uluslararası ilişkiler eğitimi görmesinin akabinde bir istihbarat teşkilatına girip tüm Ortadoğu'yu alevlendirecek, Arap baharını pişirecek eylemlere kadar Lübnan İç Savaşı'ndan başlayarak en son Suriye'ye kadar nasıl şiddeti körüklediğinin kurgusal bir günah çıkarmasında anlatılıyor. İlginç nokta, bizim bugün romanı Suriye'yi darmaduman eden iç savaşın ortasında okuyor olmamız, ama romanın yazıldığı tarihte henüz Suriye sahnesi hareketlenmemişti; bu açıdan bizim sonradan şahit olduğumuz gelişmelerin aslında birtakım kurumların masalarında hazırlandığını ve hakikaten tek bir yazarın (mesela Énard'ın) bu dökümde kurgulayabildiği gibi, birtakım uzmanlar tarafından şiddetin senkronize edilebileceğini anlayabiliyoruz. Énard'ın seçtiği modernist teknik ve okurun kapılıp gitmesine sebep olan başarılı anlatımı olmasaydı muhtemelen benim gibi pek çok okur böylesi iç kaldırıcı bir dökümü, savaşın tüm vahşetini ve kendisine özgü mantığını izleyerek sıradan insanların nasıl canavarlaştığını okumayı kaldıramayabilir, sürdürmeyebilirdi. Bu açıdan böylesi anlatı oyunları ve tuğlanın karmaşık mimarisinin, aslında okuru anlatılanların şiddetinden bir parça da olsa koruyabildiği, tıpkı Picasso'nun Guernica'sı gibi yıkıma ve insanlığın günahlarına bakabilmeyi kolaylaştırdığı söylenebilir. Kendi kişisel labirentleri içinde okurların başkalarının acılarına bir nebze olsun bakabilmesi için bu türden “numaralara” ihtiyaç var açıkçası; aksi takdirde okur kendini kapatır ve kendisine ters düşen hiçbir bakış açısını bünyesine almayabilir - marazi karakteri yoksa tabii. Ancak böylesi yapıtların bir tehlikesi de, tarihin kavgalarını ortaya sakınımsız olarak tekrar tekrar atarak bir biçimde okurlara bulaştırma riski taşıması. Milyonlarca insanı etkileyen şiddetli kavgaların tarihini barındıran yapıtlara rast gelen pek çok okurun, bünyesi bu türden yapıtlara hazırlıklı değilse, kavganın nüvelerinin yer etmesiyle taraflaşmaya başlama riski bulunuyor. Zorlayıcı tekniğin bir faydası da özdeşleşme imkanını bertaraf ederek böylesi bir bulaşmanın önüne geçebilmesi. Daha karmaşık yapıda metinleri çözüp takip edebilen okurların, basit taraflaşmalara sebep olacak bakış açılarının üstüne çıkacağını tahmin ediyorum; dolayısıyla ne basit kurguların ne de kapsamlı tarih çalışmalarının yönlendirmesinden çok daha farklı biçimde böylesi metinlere bakacaklardır.

Raflarımızda bize meydan okuyan yapıtlar

Kallavi metinler açısından şanslı olduğumuz bir döneme girdiğimizi söyleyebilirim. Son yılların en karmaşık mimarili yapıtlarından biri, Mark Z. Danielewski'nin Yapraklar Evi Monokl'un özenli baskısı ve Gökhan Sarı'nın meşakkatli ve hevesli bir süreç sonucunda ortaya koyduğunu tahmin ettiğim çevirisiyle, okkalı bir yapıt olarak raflara yerleşti: Bu labirent metinde kaybolmadan önce sıkı bir hazırlık yapmak gerekir sanırım. Bu esnada Danielewski'nin tuhaf Familiar projesinin kitapları da memleket sathında bu bahaneyle ulaşılabilir hale gelecektir, Gökhan Sarı'nın bu kitaplarla yola devam etmesini dilemek çok mu ayıp olur acaba?

Yakın zamanda Jonathan Franzen'in son kallavi romanı Saflık'ın da (Purity) Sel Yayıncılık tarafından yayına hazırlandığını işittim. Elbette klasik bir tarzda, Dickensvari yazan Franzen'in metninde bir labirentte kaybolmak ya da tırmanırken oksijensiz kalmak gibi bir durum söz konusu olamaz. Ama Sel'den Will Self'in son modernist üçlemesinin ilk romanı Şemsiye'si de gelmişti zamanında, belki devam kitapları (Shark ve Phone) Sıla Okur'un tezgahında usul usul dilimizde yeniden dökülüyordur. Böylesi iddialı yapıtların yayımlanınca biz okurlar tarafından edinilmesi, illa hemen okumak için değil de, raflarımızda bize meydan okuyan, bizi kaybolmaya çağıran ayartı nesneleri olarak bulundurmak için de tercih edilebilir; aynı zamanda bu türden yayıncılık cüretine kalkışan çevirmeni ve yayıncıyı desteklediğimizi de gösterebiliriz. Son olarak birilerinin de merhum David Foster Wallace'ın ya da Thomas Pynchon'un tuğlalarına ve de Don DeLillo'nun Underworld'üne (belki yayıncısını bekleyen, Sabri Gürses'in The Names çevirisi de gelir bir yerden) cesaret etmesini dileyerek, şimdilik kucağımda yavru kedimle Yapraklar Evi'ni karıştırmaya devam edeceğimi belirteyim.

[Nisan 2018]

Çevirdikçe Çevrilemez Hale Gelen Yapıtlar

Mark Z. Danielewski

Devasa ve kompleks yapıtlara karşı hastalıklı bir hayranlığım var sanırım. Mutlaka okuyup anlarım diye değil; içine tıpkı bir rüya ya da kabus gibi girip, görebildiğim kadarında dolandıktan sonra bulunduğum yerde kitabı kapattığımda öyle ya da böyle değişmiş olduğumu hissettiğimden... Bazen birkaç bölüm, bazen birkaç satır; garipliğe bakıp aşinaya olmaya çalışmanın zihnimi çalıştırdığını, ruhumu canlandırdığını hissederim. Hele ki bir kişi tarafından tasarlanıp yazılmış ise yapıt, bir insanın yazı ve yaratı kapasitesinin ne kadar geniş olduğunu, bazen kırk kişi bir araya gelsek aynı şeyi ortaya çıkartamayacağımızı sezerim. Gerçi artık biliyorum, bugünün yapıtı bir kişinin adını taşısa da, çok sayıda insanın desteğiyle üretiliyor; yazarın tasarladıklarını her dilde bambaşka kadrolar oluşturmaya, yeniden inşa etmeye çalışıyor. Coğrafyanın çeşitli yerlerine dağılmış doğanın harikalarıyla insanların yapıtlarını dolaşırcasına, kütüphanelerimizin raflarına yerleşmiş bu devasa eserlere bir seferliğine ve bir çırpıda nasıl ziyaret yapılamazsa, kimi zaman bir roman da tek seferinde bir başka dilde yeniden üretilemez diye düşündüğümden, bazı yapıtların hiç çevrilmemesini sineye çekiyorum; bazı yapıtların da birkaç kez çevrilmeye denenmesini zengin ama aslıyla okunmadığında nafile bir çaba olarak görüyorum. Memleketimizdeki Finnegans Wake/Finneganın Vahı / ? vakası bu konudaki içtihadi örneğimiz halinde şu anda. (Henüz ilk yarısı yayımlanan Umur Çelikyay çevirisinin tamamlanmasını, soru işaretini dolduracak Fuat Sevimay çevirisinin yayımlanmasını beklerken, tıpkı bir yanardağın lavlarını yüzeye çıkarmasından önce yaşanan tedirgin edici beklentiyi hissetmek bile yaşamak için güzel bir sebep verebiliyor bana; ne de olsa Joyce’un ana metnini de bu iki çeviriyle birlikte elime alıp Finnegan dağına oturduğum yerden belki de haftalarca tırmanmaya çalışacağımı gayet iyi biliyorum.) 

Tekinsiz bir yapıda kaybolmak

Bu aralar kendimi hep aynı yapıtın önünde buluyorum: Amerikalı Mark Z. Danielewski’nin House of Leaves (“Yapraklar Evi”) adlı –nasıl tarif edebileceğimi tam da bilemediğim– romanı. “Yapraklar Evi” ismi, kitabın yayın haklarını almış olan MonoKL Yayınları’nın tercihi, belki yayımlanırken modifikasyona uğrar. Yakın bir arkadaşım doktora tezinde W. G.  Sebald’ın Austerlitz’iyle Don DeLillo’dan bir yapıtın (Underworld olmasını isterdim, ama Beden Sanatçısı) yanı sıra Danielewski’nin bu yapıtını konu edinmiş; bir süreden beri tıkanıklıktan mustarip hallerinden bahsederken dikkatimi çekmeye başladı. Yazarın adını en son 27 cilt planladığı ve şu ana kadar üçünü yayımladığı The Familiar projesinde duymuştum. Kült kitap House of Leaves 2000’de yayımlanmış, arada bir roman ve bir novella daha yayımlatan Danielewski, The Familiar projesindeki yayınına geçen sene mayıs ayında başlamıştı. Geçen ay bu sayfalarda “çeviri-doğanlar” hakkında yazarken tekrar aklıma düştü yazarın yapıtları ve incelediğim kadarıyla “çevrilemez” hissettiğimden, üzerinde uğraşıldığını bilmeme rağmen çıkacak sonucun benim kriterlerime göre olsa olsa bir rehber, uzman birisinin deneyimlerini aktardığı bir versiyon olmanın ötesine gidemeyeceğini düşündüğümden, bu hisle kendim biraz yol almaya karar verdim. Arkadaşımdan tez için üzerinde çalıştığı kopyasını rica ettim, sağolsun, The Familiar’ın ilk cildini de verdi. Böylece iki devasa ve aşırı kompleks Danielewski yapıtıyla zaman geçirdim ve allak bullak olmuş bir halde, tedirgin bir biçimde kitapları biraz uzağa koyarak bu yazıyı yazıyorum.

Önce neden çevrilemez hissine kapıldığımı açıklayayım: Kitabı elinize alıp karıştırdığınızda önce font seçimiyle başlayan bir çeşitlilikle yazılmış bölümler görüyorsunuz ve sayfaları çocukluğumuzda kenarlarına karikatürler çizip ilk hareketli filmimizi yaptığımız zamanlarda olduğu gibi hızla açtığınızda, her türden tipografik oyunla çok çeşitli metinlerin sayfalara dağıldığını görüyorsunuz. Normal şartlarda roman olması gereken bu yapıt(lar) akademik yapıtları andıran bol dipnotlarıyla, farklı anlatıcıların kurgu içi kurgu metinleriyle, birden fazla renkte basılmış, birden fazla font kullanılmış, yer yer görsel serpiştirilmiş, kimi sayfaya üç dört karakter/kelime düşen, kimi sayfaya tıkabasa listelerin sıkıştırıldığı, metin yönünün sağa sola, yukarıya aşağıya döndüğü, bir tür burgaç ya da Escher’in tablolarını andıran bir kabus görünümü verdiği deneysel metinler olarak gözüküyor. İşin ilginç yanı, ilk sayfasından yapıta girince, her ne kadar dağılmayı sezseniz de, okurken hiç zorlanmıyor, illa da aklınızda oluşan soruların cevabını o an bulmak isteyenlerden değilseniz gayet rahatça burgacın derinliklerine doğru ilerliyorsunuz. Kapağından içeri girmeyip uzaktan bakarken rastladığım bu görsel, biçimsel ve dilsel oyunlar nedeniyle çevrilemez bulduğum yapıtın şimdiden Hollanda diline, Fransızcaya, Almancaya, Japoncaya, Rusçaya, İspanyolcaya ve hatta Sırpçaya çevrildiğini belirteyim. Yakında MonoKL’dan da geliverir yapıt ve o zaman iş biraz daha kolaylaşır belki.

Labirentte derinlere iniyoruz...

Okurlar tarafından korku romanı, yazarı tarafından bir aşk hikayesi olarak tanımlanan House of Leaves’in konusu da “tekinsiz/unheimlich/uncanny” zaten: Yirminci yüzyıl sonunda Los Angeles’ta yaşayan, bir dövmecide çalışıp her türlü çılgınca yaşam deneyiminden tadını alan Johnny Truant adında bir zatın ev ararken girdiği bir dairede Zampanò adındaki yeni ölmüş kör bir adamın Navidson Kaydı olarak bilinen bir kült film hakkında yazdığı akademik bir incelemenin taslağını alarak yayına hazırlamasından ibaret House of Leaves. Navidson Kaydı’nda Stephen King romanından çıkmışçasına sıradan, iki çocuklu Amerikalı bir ailenin yeni aldıkları evde yaptıkları video kayıtları yer alıyor ve bu kayıtların analizinden anladığımız kadarıyla mesele Ev’de, mekanda. (Kitabın farklı baskılarında farklı grafik oyunlar kullanılmış, Braille alfabesinin kullanıldığı çok renkli-baskısının olduğu da söyleniyor, benim okuduğum çift-renkli bir baskıydı ve Ev-House kelimesi hep mavi basılmıştı, arada kırmızı basılan kelimeler de vardı; bu türden baskı süsleri nedeniyle de yayıncılık açısından bir iddia taşıyor yapıt.) Kurgu içre kurgu, metin içre metin, yapı içre yapı şeklinde açılan yapıtta Homeros’tan Bachelard’a çok fazla edebi ve mimari oyuna/icada referans yapılıyor: Melville’in Moby Dick’i gibi sanki House of Leaves, ama Borges tarafından yazılmış; Nabokov’un Solgun Ateş'i gibi, ama Joyce tarafından yazılmış. Bir de en çok Edgar Allan Poe’yu andırıyor, ki kitabın boyutlarından dışarı taşan bir saçağında ilginç bir Poe referansı var: Mark’ın kardeşi Anne Danielewski, Poe adını kullanan bir pop-rock müzisyeni ve 2000 yılında Haunted adında tekinsiz öğeler taşıyan bir albüm yayımlıyor ve bu albümü kitabın müzik kaydı olarak kabul ediyor iki kardeş ve okurlar. Böylece yapı, kağıt üzerinden çok ama çok daha geniş bir uzama yayılıyor ve öğrenilen her detay, okunan her bölüm okuru daha fazla içine çekiyor. Kaybolmaya bir çağrı gibi labirentte derinlere iniyoruz... Bir anda, arkadaşımın tezini neden bitiremediğini anlayarak, yazıyı bitirebilmek adına kendimi çekip çıkarıyorum bu yapıttan!

[Eylül 2016]