Zihni Genişleten Saykodelik Güz Okumaları

William Gibson

Sonbahar okullara dönen çocuklar, raflara yerleşen yeni kitaplar ve soğuk algınlığıyla yataklara düşen insanlar mevsimi. Bir elde kitap, ötekinde mendil; alınan ilaçların karıştırdığı bir zihinle, takip ettiğimiz bir yazarın yeni anlatısını deşifre etmeye çalışır, bir yandan da halüsinasyona yaklaşan rüyalarla huzursuz uykulara dalarız. Gündelik rutinimize verdiğimiz bu zorunlu este, çocukluğun uzun günlerini anıştıran bir güzellik saklıdır.

Bu sonbaharın olası yatak istirahatlerine hazırlık olsun diye yakın dönemde yayımlanmış ve yayımlanacak bazı yeni kitaplara göz atmakta fayda var. Bu kitapların hiçbirinin “kolay” olmadığını, kimi zaman bilimkurguyu kimi zamansa bilinç akışını ve sayıklamayı andıran dilleri nedeniyle çevirilerinin kısa dönemde mümkün olamayacağını şimdiden belirteyim. İnsanın yazarken kullandığı dil kadar hâkim olamadığı bir başka dilde zor metinler okumasının, başlı başına hastalık olarak görülmesi de mümkün tabii; ama burada amaç zaten sayrılı bir hale garip eşlikçiler bulmak.

Yoksa hepimiz David Mitchell'in zihninde miyiz?

Wachowski Kardeşlerin Bulut Atlası'na kondurduğu öpücükle popülaritesi bir çığ gibi büyüyen, Hayalet Yazılar'dan Siyah Kuğu Parkı’na, oradan da Jacob de Zoet'in Sonbaharı'na, kaleme aldığı evrenlerin büyük bir kısmı bizim dilimize de çevrilen David Mitchell'in yeni romanı The Bone Clocks (Kemik Saatler), Mitchell evrenini yeni katmanlar ve kesişmelerle genişletiyor. Üstelik Mitchell artık röportajlarında açık açık, bir evren kurduğunu, halihazırda yaratılmış tüm karakterlerinin yazgılarına yeni kitaplarında devam ettiğini ve ömrü boyunca bu oyunu oynayacağını belirtmekten çekinmiyor. The Bone Clocks’ta ise, alametifarikası katmanlar, on beş yaşındaki kaçak kız Holly Sykes'ın radyo sinyallerini takibiyle başlayarak Cambridge öğrencilerine, Irak'taki kaosun içinde kalmış bir gazeteciye, hayal kırıklığı içindeki bir yazara ve elbette kadim savaşın yüzyıllardır sürdüğü gerçeğine açılıyor.  Mitchell'in eski romanlarına ne gibi köprüler kurduğunu, romanı kat ederken heyecan verici rastlantılarla öğrenmeyi, hasta yatağındaki okurlara bırakıyorum.

Zihin hallerinin karışıklığını diline yansıtan metinlerden biri de Will Self'ten gelebilir. Türkçesi Sel Yayıncılık tarafından Sıla Okur çevirisiyle yayımlanan Şemsiye'de başlattığı yoğun deneysel ve modernist üslubuyla Self, tekinsiz psikiyatr Zack Busner'in Kavram Kliniği'nde geçen yeni bir roman yazmış: Shark (Köpekbalığı). Kitap Şemsiye'de geçen olaylardan bir sene öncesine bakıyor ve yine birtakım hastalarla doktorların hayat hikayelerini güvenilmez anlatıcıların ağzından, yazım kurallarını hiçe sayarak ama dikkatle takip edildiğinde şiirselliğini ve anlamlarını sökmemizi elbette mümkün kılarak birbirine bağlıyor. Okurlar tarafından artık pek tercih edilmeyeceğini iddia ettiği büyük romanlarından birini daha ortaya koyan Self, dünyayı, mücadeleleri, akıl hallerini, psiko-somatik deneysel ilaçları ve psikiyatrik teorileri aynı potada kaynatıyor. Bu, ateş düşürücünün sersemlettiği zihniyle hasta yatan okurda gerçekten trip yaratabilir!

Bilimkurgunun yıldızlarından sanrılar ve farklı boyutlar

2014 yılında yayımlanan bir üçlemeyle bilimkurgunun ustaları arasına usulca süzülüverdi Jeff Vandermeer. Daha önce bu sayfalarda derlemelerinden bahsetmiş olduğum yazar, gizemli bir bölgede, bilinmeyen bir doğanın içinde araştırma yapan bilim insanlarının (ilk romanda dördü de kadın) keşif yolculuklarını ele aldığı tüyler ürpertici bir seri kurgulamış: The Southern Reach Trilogy (Güney Menzili Üçlemesi). Şubatta yayımlanan Annihilation (Yok Ediş), mayısta gelenAuthority (Otorite) ve eylülde nihayete eren Acceptance’ta (Kabul Ediş) okur, insanların varmaya bile çekindiği bakir bir coğrafyaya (böyle coğrafyalar kaldıysa eğer) yapılan ve daha önceki on birinden kimsenin dönmediği seyahatlerin tedirginliğini hissedebilir, bir bakıma “Lost adası”ndaki gibi oraya buraya dağılmış sürprizlerle uygarlığın izlerini bulabilir, yeni doğa kuralları ve yaratıkların silsilesiyle korkunun boyutlarını keşfedebilir. Margaret Atwood'dan Stephen King'e pek çok duayen tarafından övülen bu kitaplarla Vandermeer, hasta zihinlerimizi hem sürüklüyor hem de ürkütüyor. Böylece kendimizden geçtiğimiz nekahet dönemlerinde kabuslarımızın bizi iyileştirmesine yardımcı oluyor. Metropollerimizden uzaklaşıp kurgusal ormanlara ve vadilere girdiğimizde görebileceklerimizin ucu bucağı yok ne de olsa. Gerçi Paramount tarafından film hakkı satın alındığına göre, Vandermeer'in yapıtlarını birkaç seneye “izleyebileceğiz.”

Tüm bu kitaplarla ayın sonuna kadar iyileşmemiş olursak eğer, William Gibson'ın yeni çıkacak romanıyla son zihinsel yolculuğumuzu yapabiliriz: The Peripheral (Çevresel). Cyberpunk'ı ve siber âlemi kavramsal olarak yaratan, teknolojiyle bilincin sanal ve psikosomatik hallerini karıştıran, ilk başta bilimkurgu yapar gözükürken dünyanın koşulları geçtiğimiz yüzyılın sonlarına doğru yazdıklarını yakalayınca günümüzün ileri teknoloji hallerini The Blue Ant üçlemesinde kaleme almaya devam eden Gibson, yine bilgisayarlar, oyunlar, sinir ağları, savaşlar, deneyler, ilaçlar içeren, kat edilmesinin zihnimizi dönüştüreceği bir yapıtı kitabevi raflarına yolluyor. Yeni yüzyılda teknolojinin uç sınırlarını keşfeden (kitaplarında bahsi geçen Node dergisinden de esinle) Wired dergisini okuyormuş izlenimi veren Gibson'ın son kitapları (Artemis'ten Mert Süğün çevirisiyle yayınlanan Görünmez Dünya bunlardan biri), kendine özgü bir casusluk ve macera sosuna bulanmış çalışmalar. Ama ta Philip K. Dick'ten beri insanların zihin hallerinin dönüşümlerine bakmaktan büyük haz alan klasikleşmiş bir bilimkurgu damarını da ihmal etmiyor bu kitaplar. Bakalım Peripheral bizi günümüzün, haberdar bile olmadığımız, hangi teknolojik gerçeklikleriyle tanıştıracak ve zihnimizi ne tür olasılıklara karşı uyaracak.

Çivi çiviyi söker mantığıyla, soğuk algınlığının bulandırdığı zihninizi böylesi zorlayıcı yapıtlarla yıkadıktan sonra, muhtemelen ya yepyeni bir kişi olarak rutininize geri döneceksiniz ya da zaten çoktan kitapları elinizden fırlatmış olacaksınız. Şimdiden geçmiş olsun.

[Ekim 2014]

Yaz Tatilinde Uçak Bileti Olarak Kitap

Philip K. Dick

Günün uzadığı, havanın ısındığı, insanın yaylarının gevşediği yaz mevsimi, yolculuklar ve hayaller için elverişli bir zaman. Gerektiğinde hiç uyumadan günleri birbirlerine bağlamak bile mümkün. Kapsamlı okumalar için, uzun uzun düşünmek için ne kadar da uygun. Zamanları birbirine katmak için de...

Bazen kitabevlerinde rastladığım kitapların benim yolculuklarımın biletleri olduğunu düşünürüm; üç-dört rakamlı bir uçak bileti alarak yola koyulmak yerine, eğer tek başınaysam, iki-üç rakamlı bir bedelle istediğim kitabı edinip bir maceraya atılmayı tercih ederim. Bu yaz da, neredeyse bir tur programı mantığında bir yapıt edindim: The Time Traveler’s Almanac! Yani “Zaman Yolcusunun Almanağı.” İnsan zihninin kendisi ve hayatı üzerine düşünme biçimlerinin en ilginçlerinden biri olan zaman yolculuğu fantezisinin kapsamlı derlemesini, bu tarz derlemelerle meşhur olmuş bir çifte borçluyuz: Ann ve Jeff VanderMeer. Hayatlarını bilimkurguya, fantastik ve korku metinlerine vermiş yazar ve yayıncı bir çift olan VanderMeerler, kendi yazdıkları kitaplar ve yayımladıkları dergiler dışında, 2007’den bugüne kadar birlikte yedi derleme oluşturmuşlar. Jeff VanderMeer, aslında tek başına yazdığı romanlar ve öykülerle de önemli bir isim bu alanda; eşiyle birlikte yayımladıkları dışında da antolojiler hazırlıyor. Korsan öykülerinden steam-punk derlemesine, korku hikayelerinden garip (weird) kapsamındaki metinlere farklı türlerdeki antolojilerle her sene bize şahane “tur programları” sunuyorlar kısaca.

Zamanda çoğalan okurun yolculukları

Zamanda yolculuk, çok farklı ele alınabilecek bir fantezi aslında. İster koyu fizikten yola çıksın ve evreni bükmeye çalışsın yazar, isterse de antropolojik/tarihsel boyutlarıyla kültürlerimizin kilit noktalarına uğrasın, hatta isterse de dokudaki ilmeklerden birkaçını değiştirerek alternatif bir tarih sunsun bize, vardığımız yerden başka yerde olabilmenin biz okurlar açısından hem bir kaçış hem de düşünce meditasyonu yapma anlamında cazibesi yüksek ve faydası fazla. Elbette bir serüven ve bilinmezlik içeriyor bu tür; ayağını yere sağlam basmak isteyenlerin ve realist bir mantığın düzenlediği koşullardan uzaklaşmaktan tedirgin olanların, hoşlanmayanların çıkacağı bir okuma turu değil bu muhtemelen.

Turumuzda dört farklı başlıkla yol alabiliyoruz: “Experiments” (Deneyler) kısmında Richard Mateson’dan Ursula K. LeGuin’e, Michael Moorcock’tan William Gibson’a, elbette H. G. Wells’ten Douglas Adams’a çeşitli büyük isimlerin de yer aldığı geniş bir seçkiyle bilimkurgu tarihi boyunca zaman yolculuğu kavramıyla deneyler içeren öyküler ya da roman parçaları bir araya getirilmiş. “Reactionaries and Revolutionaries” (Muhafazakârlar ve Devrimciler) adını taşıyan bölümde, bilimkurgunun babalarından Ray Bradbury’den başlayarak bugünlerin en popüler ismi George R. R. Martin’in Taht Oyunları öncesinde yazdığı bir metin de dahil olarak zamanları değiştirmek ya da korumak isteyenler arasındaki ilişkileri anlatan, görece daha az tanınmış isimlerin öyküleri veriliyor. “Mazes and Traps” (Labirentler ve Tuzaklar) bölümünde pek çok farklı yazardan, bir nevi kendisini tekrar eden, bengidönüş mantığında, rahmetli Harold Ramis’in müthiş filmi Bugün Aslında Dündü’yü (Groundhog Day) anımsatan metinler yer alıyor. Son, yani “Communiqué” (Pusula) başlıklı bölümümüzdeyse, Isaac Asimov’dan başlayarak çeşitli isimlerin kurgularında zamanlar arası iletişime dair detaylar aydınlatılıyor. Kitapta ayrıca bölümler arasında biraz eğlenceli metinler de serpiştirilmiş; zaman gezginlerine tavsiyelerden teoride ve pratikte zaman yolculuğuna, zaman gezginlerine moda tavsiyelerinden müzik seçeneklerine pek çok detay içeriyorlar...

Ann ve Jeff VanderMeer’in rehberliğinde çıkılan bu yolculuk, muhtemelen meraklı bir okurun bir yaz boyu elinden düşmez, sonraki hayatında da kendisini zamanlar arasındaki dönme dolapta bahsi geçen yazarların tüm metinlerinin peşine düşmüş olarak bulabilir, hatta günün birinde hiç yazılmamış bir zamana denk gelip kendisi dile dökmeye niyetlenebilir. 

Alternatif evren güzergahları

Zaman yolculuklarına koyulmadan önce, tamamen tesadüfi olarak, Philip K. Dick’in yapıtlarına gömülmüştüm. Metis’ten ve 6.45’ten kitaplarına ulaşabildiğimiz Amerikan bilimkurgusunun bu geç dönem kahininin, geçen seneden beri yaşadıklarımızı anımsatan otoriter lider ya da totaliter toplum altındaki varlığını ve yaşadıklarının gerçekliğini sorgulayan kahramanlarının bugünümüzü aydınlatabileceğini düşünmüştüm. Elbette Blade Runner’a esin kaynağı olan Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi? hakkındaki yapıtından başladım (Vangelis’in, filmin 25. yılı için bir araya getirdiği üç CD’lik müzik kaydı eşliğinde), zaman sıralamasını gözetmeden bulduklarımı okuyarak devam eden Dick yolculuğumu şimdilik Yüksek Şatodaki Adam’la bitirmiş durumdayım ve alternatif tarihin, kazananların yerine kaybedenlerin geçtiği II. Dünya Savaşı sonrası evreninin başarısından Hugo Ödülü’nü kazandığı, böylece belki de çığ gibi gelişen postmodern kurgularla Amerikan yüzyılının sökülmesine yardımcı olduğu yapıtıyla yazarı hatırlayacağım. Dick’ten zaman yolculuklarına geçmek bu açıdan şaşırtıcı olmamıştır herhalde.

Günümüz dünyasının en önemli döngülerinden birini oluşturan Alman Nazi ve Japon Meici yükselişinin nihayetinde Amerikalılar ve Ruslar tarafından kırılmasının tam tersi, alternatif evrenini ele alan Yüksek Şatodaki Adam’ı bir de Robert Harris’in Fatherland romanıyla birlikte düşünmek gerekir. Nazi düzeninin devamı neticesinde, Avrupa’ya hâkim olmuş ve “nihai temizliklerini” tamamlamış delilik bürokrasisinin, Amerika’yla işbirliği yapma aşamasına geldiği noktada cesur/sersem bir SS subayının, muhalif halkların kökünün kazınması suçlarını deşifre etmesine dayanan, bu henüz dilimize çevrilmemiş alternatif tarih macerası, biz okurların ürktüğümüz gerçeklikler içinde turistik sayılabilecek bir deneyim yaşamamıza imkan veriyor. Bir kitap şeklindeki biletimizle kabuslara yolculuk mümkün, ama gerçekliğimiz kabusa döndüğünde ne yazık ki bir kitapla kaçmak güç olacak.

[Temmuz 2014]