Zihni Genişleten Saykodelik Güz Okumaları

William Gibson

Sonbahar okullara dönen çocuklar, raflara yerleşen yeni kitaplar ve soğuk algınlığıyla yataklara düşen insanlar mevsimi. Bir elde kitap, ötekinde mendil; alınan ilaçların karıştırdığı bir zihinle, takip ettiğimiz bir yazarın yeni anlatısını deşifre etmeye çalışır, bir yandan da halüsinasyona yaklaşan rüyalarla huzursuz uykulara dalarız. Gündelik rutinimize verdiğimiz bu zorunlu este, çocukluğun uzun günlerini anıştıran bir güzellik saklıdır.

Bu sonbaharın olası yatak istirahatlerine hazırlık olsun diye yakın dönemde yayımlanmış ve yayımlanacak bazı yeni kitaplara göz atmakta fayda var. Bu kitapların hiçbirinin “kolay” olmadığını, kimi zaman bilimkurguyu kimi zamansa bilinç akışını ve sayıklamayı andıran dilleri nedeniyle çevirilerinin kısa dönemde mümkün olamayacağını şimdiden belirteyim. İnsanın yazarken kullandığı dil kadar hâkim olamadığı bir başka dilde zor metinler okumasının, başlı başına hastalık olarak görülmesi de mümkün tabii; ama burada amaç zaten sayrılı bir hale garip eşlikçiler bulmak.

Yoksa hepimiz David Mitchell'in zihninde miyiz?

Wachowski Kardeşlerin Bulut Atlası'na kondurduğu öpücükle popülaritesi bir çığ gibi büyüyen, Hayalet Yazılar'dan Siyah Kuğu Parkı’na, oradan da Jacob de Zoet'in Sonbaharı'na, kaleme aldığı evrenlerin büyük bir kısmı bizim dilimize de çevrilen David Mitchell'in yeni romanı The Bone Clocks (Kemik Saatler), Mitchell evrenini yeni katmanlar ve kesişmelerle genişletiyor. Üstelik Mitchell artık röportajlarında açık açık, bir evren kurduğunu, halihazırda yaratılmış tüm karakterlerinin yazgılarına yeni kitaplarında devam ettiğini ve ömrü boyunca bu oyunu oynayacağını belirtmekten çekinmiyor. The Bone Clocks’ta ise, alametifarikası katmanlar, on beş yaşındaki kaçak kız Holly Sykes'ın radyo sinyallerini takibiyle başlayarak Cambridge öğrencilerine, Irak'taki kaosun içinde kalmış bir gazeteciye, hayal kırıklığı içindeki bir yazara ve elbette kadim savaşın yüzyıllardır sürdüğü gerçeğine açılıyor.  Mitchell'in eski romanlarına ne gibi köprüler kurduğunu, romanı kat ederken heyecan verici rastlantılarla öğrenmeyi, hasta yatağındaki okurlara bırakıyorum.

Zihin hallerinin karışıklığını diline yansıtan metinlerden biri de Will Self'ten gelebilir. Türkçesi Sel Yayıncılık tarafından Sıla Okur çevirisiyle yayımlanan Şemsiye'de başlattığı yoğun deneysel ve modernist üslubuyla Self, tekinsiz psikiyatr Zack Busner'in Kavram Kliniği'nde geçen yeni bir roman yazmış: Shark (Köpekbalığı). Kitap Şemsiye'de geçen olaylardan bir sene öncesine bakıyor ve yine birtakım hastalarla doktorların hayat hikayelerini güvenilmez anlatıcıların ağzından, yazım kurallarını hiçe sayarak ama dikkatle takip edildiğinde şiirselliğini ve anlamlarını sökmemizi elbette mümkün kılarak birbirine bağlıyor. Okurlar tarafından artık pek tercih edilmeyeceğini iddia ettiği büyük romanlarından birini daha ortaya koyan Self, dünyayı, mücadeleleri, akıl hallerini, psiko-somatik deneysel ilaçları ve psikiyatrik teorileri aynı potada kaynatıyor. Bu, ateş düşürücünün sersemlettiği zihniyle hasta yatan okurda gerçekten trip yaratabilir!

Bilimkurgunun yıldızlarından sanrılar ve farklı boyutlar

2014 yılında yayımlanan bir üçlemeyle bilimkurgunun ustaları arasına usulca süzülüverdi Jeff Vandermeer. Daha önce bu sayfalarda derlemelerinden bahsetmiş olduğum yazar, gizemli bir bölgede, bilinmeyen bir doğanın içinde araştırma yapan bilim insanlarının (ilk romanda dördü de kadın) keşif yolculuklarını ele aldığı tüyler ürpertici bir seri kurgulamış: The Southern Reach Trilogy (Güney Menzili Üçlemesi). Şubatta yayımlanan Annihilation (Yok Ediş), mayısta gelenAuthority (Otorite) ve eylülde nihayete eren Acceptance’ta (Kabul Ediş) okur, insanların varmaya bile çekindiği bakir bir coğrafyaya (böyle coğrafyalar kaldıysa eğer) yapılan ve daha önceki on birinden kimsenin dönmediği seyahatlerin tedirginliğini hissedebilir, bir bakıma “Lost adası”ndaki gibi oraya buraya dağılmış sürprizlerle uygarlığın izlerini bulabilir, yeni doğa kuralları ve yaratıkların silsilesiyle korkunun boyutlarını keşfedebilir. Margaret Atwood'dan Stephen King'e pek çok duayen tarafından övülen bu kitaplarla Vandermeer, hasta zihinlerimizi hem sürüklüyor hem de ürkütüyor. Böylece kendimizden geçtiğimiz nekahet dönemlerinde kabuslarımızın bizi iyileştirmesine yardımcı oluyor. Metropollerimizden uzaklaşıp kurgusal ormanlara ve vadilere girdiğimizde görebileceklerimizin ucu bucağı yok ne de olsa. Gerçi Paramount tarafından film hakkı satın alındığına göre, Vandermeer'in yapıtlarını birkaç seneye “izleyebileceğiz.”

Tüm bu kitaplarla ayın sonuna kadar iyileşmemiş olursak eğer, William Gibson'ın yeni çıkacak romanıyla son zihinsel yolculuğumuzu yapabiliriz: The Peripheral (Çevresel). Cyberpunk'ı ve siber âlemi kavramsal olarak yaratan, teknolojiyle bilincin sanal ve psikosomatik hallerini karıştıran, ilk başta bilimkurgu yapar gözükürken dünyanın koşulları geçtiğimiz yüzyılın sonlarına doğru yazdıklarını yakalayınca günümüzün ileri teknoloji hallerini The Blue Ant üçlemesinde kaleme almaya devam eden Gibson, yine bilgisayarlar, oyunlar, sinir ağları, savaşlar, deneyler, ilaçlar içeren, kat edilmesinin zihnimizi dönüştüreceği bir yapıtı kitabevi raflarına yolluyor. Yeni yüzyılda teknolojinin uç sınırlarını keşfeden (kitaplarında bahsi geçen Node dergisinden de esinle) Wired dergisini okuyormuş izlenimi veren Gibson'ın son kitapları (Artemis'ten Mert Süğün çevirisiyle yayınlanan Görünmez Dünya bunlardan biri), kendine özgü bir casusluk ve macera sosuna bulanmış çalışmalar. Ama ta Philip K. Dick'ten beri insanların zihin hallerinin dönüşümlerine bakmaktan büyük haz alan klasikleşmiş bir bilimkurgu damarını da ihmal etmiyor bu kitaplar. Bakalım Peripheral bizi günümüzün, haberdar bile olmadığımız, hangi teknolojik gerçeklikleriyle tanıştıracak ve zihnimizi ne tür olasılıklara karşı uyaracak.

Çivi çiviyi söker mantığıyla, soğuk algınlığının bulandırdığı zihninizi böylesi zorlayıcı yapıtlarla yıkadıktan sonra, muhtemelen ya yepyeni bir kişi olarak rutininize geri döneceksiniz ya da zaten çoktan kitapları elinizden fırlatmış olacaksınız. Şimdiden geçmiş olsun.

[Ekim 2014]

Netflix öncesi edebiyatın televizyon prodüktörleri tarafından daha yakından takip edileceğini öngörüyormuşum Sabitfikir'e yazdığım ilk yıllarda. Zamanla televizyon gibi internetten ve Netflix'ten dizi izlemekten de uzaklaştım.

Jennifer Egan

Yayın ve televizyon piyasası gün geçtikçe daha koordineli çalışır hale geliyor. Yaratıcıların ve yapım kuruluşlarının bağlantılarını kuran aracılar çoğaldıkça ve  işbirlikleri taraflara tatmin edici sonuçlar sağladıkça; kitabevi rafından elimize aldığımız bir yapıtın, belki önce belki sonra, elimizin altındaki herhangi bir cihazın ekranına yansıma ihtimali artıyor. Gelecekte muhtemelen akıllı cihazlarımızın ekranından bir yapıt seçerken, hurufat versiyonunu mu, sesli versiyonunu mu yoksa filmini mi istediğimizi belirtmek durumunda kalacağız.

Bu durum yaratıcıyı (gerek yazarı, gerekse de senaristi) kariyerini planlarken çok daha boyutlu düşünmeye yöneltiyor. Kimi zaman yazmakta olduğu eserin görselliğini ayarlamaya gayret gösteriyor, kimi zamansa olay kurgusunu seyircilerin entrika alışkanlıklarına göre şekillendiriyor. Okurlarının sayısı doğrultusunda yayınevinden alacağı telifin ötesinde, uyarlamanın izleyicisi sayesinde alacağı telifi hedefleyenlerin az olduğunu sanmıyorum. Elbette bu hesaplar, eğlence endüstrisinin yerleşik olduğu ileri kapitalist toplumlarında daha rahat ve tutarlı yapılmaktadır. Yoksa bizim piyasamızda olduğu gibi, henüz neyin ne olacağının belli olmadığı; hem yayıncılığın hem de filmciliğin standartlarının henüz oluştuğu geçiş dönemlerinde, planlarını büyük yapanlar yanılabilirler ve yapımcılar hiç ummadıkları yapıtlarından beklenmedik ölçüde tatmin olabilirler.

Yapıtların sinema filmi haline getirilmesine alışığız, ama yakın zamanda televizyon yapımları olarak da kameraya alınır oldular. Ülkemizde de örneklerini bulabileceğimiz bu televizyona aktarma süreçleri, Amerika’da ve Britanya’da hiç de filme alınacak gibi gelmeyen yapıtlara dahi kısmet olabiliyor. Örneğin, Jonathan Franzen’ın aile ilişkileri odaklı başyapıtı Düzeltmeler (The Corrections) ünlü HBO kanalı tarafından yayın hakkı satın dizi haline getirilecek. Lambert ailesi fertlerinin 20. yüzyıl sonu Amerika’sında yaşadıkları sıradan hayatlarının okurları etkileme gücü oldukça yüksek; aynı performans oyuncular ve film ekibi tarafından nasıl yansıtılabilir, açıkçası merak ettiriyor. Franzen, oldukça detaylı ve gerçeği yansıtan bir anlatıma sahip olan bir yazar olmakla birlikte, yapıtının görselleştirilmesini hesaplayacak bir yazar izlenimi vermiyor. Ama hiç belli olmaz tabii bir yazarın iç dünyasının (daha doğrusu kendisiyle temsilcisi arasındaki ilişkinin) nasıl olduğu. (Bu yazıyı yazarken, bir yandan,  Düzeltmeler dizi projesinin iptal olduğu dedikoduları geliyor. Bekleyip göreceğiz!)

İŞTAHLI YENİ KUŞAK

HBO tarafından yakın dönemde yayın hakkı satın alınan ve yine televizyon dizisi haline getirilecek bir diğer yapıt ise, geçtiğimiz aylarda dilimize de Zeynep Heyzen Ateş çevirisiyle kazandırılan, 2011’de Pulitzer kazanmış Jennifer Egan’ın romanı İt Kopuk Takımı (A Visit From The Goon Squad). Müzik endüstrisinden karakterlerinden dolayı, ister istemez çok daha görsel ve işitsel olma ihtimali yüksek yapıt, son zamanlarda alıştığımız Amerikan kültür endüstrisinin bohem tarafını yansıtan dizilerden biri olarak tutulacaktır.

Eylül ayında iki bölümlük bir mini dizi olarak gösterilen, tıbbi gerilim yazarı Robin Cook’un başyapıtı Coma’nın yeniden çekimi de, kitap/film ilişkisine gösterilecek çağdaş bir örnek. Başrolünü Six Feet Under dizisinin unutulmaz yıldızı Lauren Ambrose’un üstlendiği yapıt, daha önceden 1978 yılında senarist/yazar/yönetmen Michael Crichton tarafından da filme aktarılmıştı. Zaten işinin ehli bir yaratıcı tarafından yazılmış bu gerilim, televizyon dizilerinin iştahlı yeni izleyici kuşakları tarafından olumlu karşılanacaktır.

Bir HBO-BBC ortak yapımından daha bahsedelim: İngiliz edebiyatının 20. yüzyıl klasiklerinden, Ford Madox Ford’un kaleme aldığı dört ciltlik The Parade’s End (Geçit Töreninin Sonu) ağustos ayında gösterime girdi İngiltere’de. Senaryolaştıran isim, bir zamanların etkili distopya örneklerinden Terry Gilliam’ın Brazil filminin senaryosunda da katkısı bulunan kıdemli senarist Tom Stoppard. I. Dünya Savaşı esnasında bir İngiliz asilzadesinin hayatına odaklanan yapıt, İngiltere’de genellikle savaş dönemlerinde ve Muhafazakâr Parti iktidarlarında yeni baskısını yaparmış. Şimdi de dizi olarak izler/okur kitlenin önüne yeniden çıkmış oldu.

Yakın zamanda ekranda göreceğimiz bir yapıt, aslında hiç görselliği önceden yazarı tarafından ayarlanmamış ve filme aktarılmaya pek de elverişli olmayan David Mitchell’ın Bulut Atlası (Cloud Atlas) oldukça heyecan uyandıran bir görselleştirme macerası haline gelmiş durumda. Her ne kadar 100 milyon dolarlık bir prodüksiyon olarak sinema filmi haline getirilse de, yazınsal oyunlara dayalı bir yapıtın Wachowski kardeşler ve Tom Tykwer tarafından nasıl resmedildiğini görmek, önümüzdeki yıllarda yazarların yapıtlarının görselleştirilmesi arzularına yeni bir çıta belirleyecek.

[Kasım 2012]

Birkaç Britanyalı: Manevi Arayışlar, Uzakdoğu ve Murakami

Sabitfikir üzerine hararetli tartışmalar başladı. Yazarlar protesto amacıyla yazdıklarının silinmesini istiyorlar siteden. İyi fikir mi bu emin değilim. İşgalcilerin temizliğine destek vermek gibi geliyor bana bu davranış. Geride izimiz kalmalı mutlaka... Silinip gitmemeliyiz terk etmek zorunda bırakıldık diye. Biraz telaşla yazıları buraya taşıyorum, zamanla pürüzlerini gideririm umarım.

Eylül ayında Türkiye’de Alain De Botton’un yeni kitabı, henüz dünyada yayımlanmamışken, kitabevlerine dağıtıldı: Ateistler İçin Din. Özellikle ülkemiz için provokatif bir mesele üzerine kaleme aldığı denemelerinden oluşan yapıtı, başka ülkelerde muhtemelen bu kadar etkileyici olmayacaktır, ama yine de ilham almak için yapıtına göz atan pek çok okur çıkacaktır. İngiliz edebiyatından süzülen yapıtlar, okurlar tarafından aklını ve ruhunu besleyen ilham kaynakları olarak kullanılmaktadır genellikle, çünkü edebiyatçı orada ufuk açabilmekte, insanların sıradan yaşamlarının olasılıklarını artırmaya yardımcı olmakta. De Botton doğrudan bu manevi meselelere salvolar düzenleyen, felsefeyi metinlerine katık yapan bir yazar gerçi, ama işin ilginç yanı İngiliz edebiyatında romanlarıyla tanınan bazı yazarların da son zamanlarda manevi meselelerle yoğun olarak ilgilenmeye başlamış olması.

Örneğin Julian Barnes. 2011 Man Booker ödülü adaylarından biri olduğu açıklanan Barnes için bu yıl açıkçası yoğun geçiyor. Haziran ayında içinde dokuz öykü barındıran yeni öykü derlemesi Pulse yayımlanmıştı, okur için hazmedecek zaman geçmeden Eylül başında da novella boyutundaki The Sense of an Ending yayımlandı. 40’larda doğmuş bir kuşağın oluşum ve günümüz toplumuna uyum sağlama süreçlerine her zamanki Barnes mizahı/melankolisiyle baktığı yapıt, şimdiden övgüler toplamaya başladı ve Barnes’ın adaylığını sağlama aldı. Daha önce iki kez bu ödüle aday gösterilmesine rağmen alamaması da göz önüne bulundurulduğunda, bu sene şeytanın bacağını kırabilir. Biz Türkçe okurları da eksik değiliz Barnes’ın kaleminden: Ayrıntı Yayınları alıştığımız gibi Serdar Rifat Kırkoğlu çevirisiyle, Barnes’ın denemeciliğinin önemli örneklerinden birini, Korkulacak Bir Şey Yok’u yayımladı. İşte ölüm ve sanat etrafında kurulmuş bu yapıt, De Botton’un yapıtı gibi, inançsızı biraz daha Tanrı düşüncesiyle haşır neşir kılmaya çalışıyor. Acaba Britanyalılar ölümü son zamanlarda yoğun olarak düşünmeye mi başladılar, yoksa benim okuduğum yazarlar yaşlanıyor mu?

Türkçe’ye dört kitabı kazandırılmış Tim Parks, çok renkli bir kişilik ve hem denemeleri hem de romanlarıyla ilgi çekiyor. 1954’de Manchester’da doğmuş olmasına rağmen 80’lerden beri İtalya’da, Verona’da yaşayan Parks, Britanya’dan çok Avrupa’nın sesini tercih ediyor romanlarında. Kanat Kitap, Parks’ı genelde –Kader ve Eurupa– Roza Hakmen’e çevirterek Avrupalılığının hakkını veriyor, ama aslında John MacDowell adıyla yayımladığı Mimi romanlarını da Aslı Mertan’a çevirttirmişler. Calvino’nun, Tabucchi’nin, Calasso’nun çevirmeni olduğu için, dili kullanma biçiminin Avrupai gelmesine şaşmamak gerekir. On beş romana ve öykü kitabına imza atmış olan Parks’ın, ağırlıklı olarak İtalyan hayatı üzerine (komşuluk ilişkileri, eğitim sistemi, çeviri meseleleri, yazını, futbolu –Verona futbol takımıyla geçirdiği bir seneyi anlattığı bir yapıtı bulunuyor–, Medici ailesi) yazdığı denemeleriyle de dikkat çekiyor. Son yazdığı Teach Us to Sit Still: A Sceptic's Search for Health and Healing adlı denemesiyle, manevi meseleler üzerine eğilen inançsız Britanyalı profilini güçlendiren isimlerden oldu.

Maneviyat meselesiyle kıyısından köşesinden ilgilenen bir başka yazar da, son zamanlarda favori Britanyalım haline gelen Geoff Dyer. Kültürel birikime yatırım yapmış Dyer, hem romanlarını kültürel pastişler olarak düzenliyor, hem de sağlam denemeleriyle son dönem İngiliz mizahi deneme geleneğinin nadide örneklerini sunuyor. Son yapıtlarından Jeff in Venice, Death in Veranasi bir bakıma modern Avrupalının manevi arayışının eriştiği boyutları tiye alan sağlam bir anlatı. Kitabın ilk bölümü Venedik Bienali’nde bir gazetecinin yaşayabileceği haz dolu mükemmel ilişkiyi aktarır okurlara. Çılgın partilerle dolu Venedik kanallarında ve meydanlarında rüya gibi zamanlar geçiren anlatıcı, ikinci kısmında, Hindistan’ın ölülerin yakıldığı padoklarla dolu Ganj kıyısındaki Veranasi kentinde mükemmel kutsallığın içine gömülmeye başlar anlatı boyunca. Doğu bilgeliğinin peşindeki Avrupalılar ve Veranasi’de kurdukları gezgin kolonisi, batılı göz için her zaman şaşırtıcı olmuş maddi koşulların kirliliği ve yerlilerin hiç durmadan turistlerden kazanç elde etme çabası, maneviyatın kuvvetlenmesiyle guruluk mertebesine yükselme arzuları Dyer’ın ciddi ciddi anlatırmış gibi yaparak matrağa aldığı meseleler. Açıkçası benim bir Britanyalının mizahından ve pragmatizminden beklediğim de bunlar.

Murakami’yi beklerken 

Ekim’in 25’inde, Haruki Murakami’nin beklenen romanı 1Q84’ün İngilizce baskısı, hem ABD’de hem de Britanya’da Jay Rubin ve Philip Gabriel çevirisiyle yayımlanacak. Sanırım Japonca ve bugüne kadar çevrildiği (İspanyolca, Almanca, vs.) birkaç dili bilenler dışında büyük bir kitle günümüz romanının bu büyük ustasının son başyapıtına ulaşabilecek. Birkaç ay öncesinden dalgaları kıyılarımıza gelmeye başladı bile: The New Yorker kitaptan “Town of Cats” adlı bir bölümü yayımladı, facebook üzerinden Haruki Murakami sayfasını takip edenler ilk bölümü okuma fırsatı buldu, internetten erken sipariş verme kampanyası başladı. (Tam bu esnada, Murakami’nin sayfalarını kontrol ederken Umberto Eco’nun da yeni bir yapıtından haberdar oldum: İngilizcesi The Prague Cemetery. Ve anladığım kadarıyla Eco, Foucault Sarkacı’na geri dönüyor. Son yıllarda çok haşır neşir olduğumuz gizemli örgüt paranoyalarının müsebbibi kendisini ifşa edecek sanki, tanıtımlardan anladığım kadarıyla.) Geri sayım heyecanla devam ediyor.

Bu esnada ekmeğini Uzakdoğu’da arayan bir Britanyalıyla oyalanabiliriz: David Mitchell. Neredeyse tüm romanları çok katmanlı, çok metinli, durmadan şekil değiştiriyor. Türkçe olarak Doğan Kitap tarafından yayımlanan Mitchell’ın beş romanından üçü sessiz sedasız çevrilmiş, raflara konmuştu bile: Hayalet Yazılar, Siyah Kuğu Parkı, 9. Rüya. Bu ay başyapıtı Bulut Atlası da Bilge Nur Gündüz çevirisiyle yayımlandı. Türkiye’deki yayınevi yetkilileri umarım ellerindeki bu yazarın değerini biliyorlardır ve gerektiği özeni gösteriyorlardır, çünkü dünyada Mitchell’a gösterilen ilgi gittikçe artıyor. Henüz Türkçeye çevrilmemiş son romanı Ten Thousand Autumns of Jacob de Zoet övgüyle karşılanırken, ünlü Alman yönetmen Tom Tykwer tarihin farklı zaman ve mekânlarındaki beş farklı anlatıcının birbirine karışan hikâyelerinden oluşan Bulut Atlası’nı sinemaya aktarmakla meşgul. Benim açımdan Mitchell’ı Murakami’nin geçici ikamesi yapan da bu farklı anlatıların (kimisi rüya katmanında bile olabiliyor) iç içe geçmesidir zaten. Bir bakın, belki sizin de hoşunuza gider bu katmanlar.

Yine hayatını büyük oranda Japonya’da geçirmiş bir başka İngiliz yazar da Murakami sabırsızlığına derman olabilir. Önceleri Britanya’daki taşra kasabalarını, maden grevlerini ve futbol ortamını romanlarına taşımış olan, kendine özgü bir polisiye tarzı geliştirmiş, genç kuşağın önemli yazarlarından David Peace on beş yıl süren Japonya macerasını bir üçlemeyle romanına aktarıyor. Amerikan işgali altındaki Japonya’daki suçlarla başa çıkmaya çalıştığı üçlemesinin Türkçe olarak da yayımlanan ilk kısmı Tokyo Sene Sıfır’ın ardından Occupied City’i de iki sene önce yayımlamıştı Peace. Üçlemenin son ayağında, Tokyo’yu yeniden kazanması gerekiyor: Tokyo Regained.

Ama eninde sonunda Murakami’nin romanı gelecek ve Tengo ile Aomame’nin iç içe geçmiş hikâyelerini okumak için elimdeki tüm kitapları sonra okunacaklar rafına kaldıracağım.  Bir okur olarak benim maneviyatımı da Murakami güçlendiriyor, ne yapalım...

[Ekim 2011]