Coupland ve Şürekâsı

Douglas Coupland

Karanlık günlerde kitapları derinlemesine okuyamaz hale geldiğimi fark ettim bir süre önce. Kendi hayat meselelerim bir yana, dünyadaki çatışma hallerinden toplumca etkilendiğimiz zamanlarda, dikkatimin boyu epey kısalıyor. Daha gençken bu kadar içe kapanmazdım, yine afallardım ama bir süre sonra kallavi bir kitaba, diğer her şeyi dışarıda bırakarak yoğunlaşabilirdim. Ama son aylarda yaşadıklarımız yüzünden elime aldığım bir kitaptan ancak birkaç sayfa okuyabiliyor, sonra başka bir kitaba geçiyorum; her şey parçalanıyor sanırım. 

Bir süre önce ise, tam bu ruh haline uygun bir kitapla karşılaştım: The Age of Earthquakes (Depremler Çağı); alt başlığı da A Guide to the Extreme Present (Radikal Şimdiki Zaman İçin Bir Rehber). Henüz Türkçeye çevrilmemiş bir çalışma. Ünlü iletişim uzmanı Kanadalı Marshall McLuhan ile grafik tasarımcı Quentin Fiore’nin 1967 tarihli meşhur çalışması The Medium is the Massage’dan (Türkçede Ünsal Oskay çevirisi ve Yaradanımız Medya adıyla yayımlanmıştı) ilham alınarak hazırlanmış güncel bir sergi-kitap bu. Bangladeş kökenli İngiliz editör ve yazar Shumon Basar, yıllardır büyük bir ilgiyle takip ettiğim ve neredeyse zamane toplumu gurusu sayılabilecek Kanadalı yazar Douglas Coupland ile İsviçre doğumlu sanat küratörü ve eleştirmeni Hans-Ulrich Obricht tarafından yazıldı. Otuz beş sanatçının işlerinden bir seçki barındırıyor, tasarımı ise Wayne Daly’ye ait. Bugüne dek üç yayınevi tarafından (İngiltere’de Penguin, ABD’de Blue Rider Press ve Almanya’da Eichborn) yayımlandı. Kısa metinler ile görsel işleri buluşturan bu kitap, dijital enformasyon çağındaki hallerimiz üzerine distopik/apokaliptik, zihin açıcı ve sarkastik darbeler vuruyor. Misal, kitabın arka kapağındaki buruş buruş dünya küresinin tepesinde “Ölecek son kuşağa aitsin :-/” mesajı bulunuyor. Bana depresif bir haz duyuran bu mesajdan sonra, yıllardır takip ettiğim kara kahin Coupland’in neler diyeceğini merak ettim.

Hızlandırılmış bir kültürden masallar 

Douglas Coupland’le ilk karşılaşmam, pek çok kişinin hatırlayacağı, X Kuşağı kitabıyla olmuştu: Bizde Parantez Yayıncılık tarafından -Zeynep Akkuş çevirisiyle- 90’larda yayımlanmıştı; ama özgün adındaki alt başlık kapakta kullanılmamıştı: “Hızlandırılmış bir kültür için masallar.” Romanla yaratıcı metin faaliyeti arasında gidip gelen bu yapıtında Coupland, neo-liberal çağda uzlaştığımız yoğun çalışma ve seyrek kazanma koşullarında, ileri endüstri toplumlarındaki gençlerin kültürel koşullardan sıkılarak aylaklığa yönelmelerini ve orta sınıf beyaz yakalı işlerde çalışmak yerine baristalığı seçmelerini, birbirleriyle gün ağarana kadar sohbet etmelerini, nükleer felaket ve endüstriyel yıkım arazilerinde tıpkı Disneyland’i gezermiş gibi dolaşmalarını, ölümcül hediyelikler almalarını anlatıyordu. Diğer yandan da, pek çok zekice sosyolojik kavram üretiyordu: McJob ya da Brezilifikasyon gibi. Bu kavram ya da sloganlar romanı sıradan bir metin olmaktan çıkarıyor, dönemin ruh halini, “zeitgeist”ını ifade eden kült bir yapıt haline getiriyordu. Kurt Cobain’in Nirvana’sı ve depresyon hırkasıyla özdeşleşen toplumsal duyarsızlık ve kişisel yıkımın neşeli biçimde ele alındığı sonraki pek çok yapıtıyla da, Coupland, ortalıkta kafasını yitirmiş tavuklar gibi dolaşan orta sınıf insanının trajedisiyle örtüşmüştü. 

Kişisel olarak da ayrı bir drama işaret eder Coupland benim için: En sevdiğim kitaplarından biri olan Mikroserfler, Türkçede 2009 yılında Resif Kitap tarafından yayımlanacaktı. Ancak Resif Kitap’ın ortaklarından, kitabın editörü, yaşıtım Emre Yerlikhan talihsiz bir hastalık nedeniyle kitap fuarı günlerinde beklenmedik biçimde hayatını kaybedince, hem kitap ortada kaldı hem de Coupland okurluğu ve yayıncılığı hevesim bir tür batıl inançla gölgelendi. Her ne kadar İthaki Yayınları sonradan Oyuncu 1 romanını yayımladıysa da, gürül gürül bir Coupland akışı hâlâ mümkün değil. 

Halbuki J. G. Ballard’dan Margaret Atwood’a pek çok kara kahinden çok daha neşelidir Coupland’in romanları. Hatta kimi zaman zevzek bir “sitcom” senaryosuna sıkışmış gibi hissettirebilir; saçmalığı ağırlığını hafifleten bir taktiktir belki de. Dolayısıyla The Age of Earthquakes gibi sanata göz kırpan işlerinde yaklaşımının daha kristalize hali ortaya çıkar, acı saptamaları yutturmak için romansı şekerle değil de sanatla karıştırır.

Eski binalar gürültüyle yıkılırken

Zamanımızın “zeitgeist”ını ortaya koymaya çalışan bu yapıttan rastgele birkaç örnek vererek, bu tarz sergi-kitapların aslında birçok küçük öykü barındırdığını ve öykülerin birbirlerine nasıl çengellendiğini göstermek isterim: Bir sayfada “İnternetten önce bir yılda çok az mimimiz olurdu” ifadesi yer alıyor, karşısındaki sayfaya ise alt alta koca puntolarla yazılmış “Şimdi günde yüzlerce alıyoruz” yayılıyor. Sanırım Richard Dawkins’e borçlu olduğumuz meme/mim kavramı, belli bir kültürdeki bireylerde gözlemlenen davranış, fikir veya tarzları ifade ediyor. Aklıma Metis tarafından bir süre önce yayımlanmış, Adbusters ekibinden Kalle Lasn’ın hazırladığı Mim Savaşları geldi bu ifadeyi okuduğumda. Üzerimize yağan bu mim tadındaki işleri, toplumsal bilinç oluşturmak için kullanan aktivistlerin meydana getirdiği bir oluşum Adbusters. “Depremler Çağı”nda da gördüğümüz tavrı çok uzun zamandır sergiliyorlar. Birer zen tokadını hatırlatan grafik işler, fotoğraflar, metinler, sloganlar kullanarak bizi içine gömüldüğümüz konformist orta sınıf atıl yaşantısından uyandırmak istiyorlar sanki.

“Tesadüfün doğaüstü bir ‘alamet’ olduğunu hatırlıyor musunuz?” diye soruyor bir sayfada, hemen altında da “Şimdiyse alışkanlıklarınızı öğrenen akıllı bir bilgisayar algoritmasından ibaret,” diyerek moral bozuyor. Ne zaman ki dijital kitapçımız satın aldığımız ya da incelediğimiz kitaplardan hareketle tam da bize eldiven gibi uyan kitaplar önermeye başladı, sevdiğimiz bir insanın okuduğu kitabın peşine düşme romantizminden o zaman vazgeçtik galiba. Ya da arkadaşımızla birkaç gün önce konuştuğumuz bir konuya dair internet reklamlarına denk gelmek ve hatta telefonumuza o konuyla ilgili bir kısa mesajın düşmesi, paranoya kanallarını da açıyor elbette; ki bu da başka bir öykü aslında...

Mesela “Detroit’e hoşgeldiniz. Gelecekte her yer Detroit olacak,” yazısının altına, yıkılmakta olan binaların ardındaki gökdelen inşaatının fotoğrafı konmuş. Detroit yirminci yüzyılın en gelişmiş endüstri merkeziydi ABD’de ve yirmi birinci yüzyıla geldiğimizde endüstri üretiminin Çin’e ve diğer üçüncü dünya ülkelerine aktarılmasıyla toptan bir çöküşe girdi. Şimdi bu yazıyı yazarken penceremden bakıyorum da, metropolün göbeğindeki manzaram aynı: Eski binalar, iş makinelerinin gürültüsüyle yıkılıyor ve yerlerine gökdelenler dikiliyor. İşte Ballard’ın İstanbul Film Festivali’nde sinema uyarlamasını izleyebileceğimiz Gökdelen romanını anımsatan iki satırlık bir öykü...

[Nisan 2016]

Nobel Edebiyatının İnceliği mi, Bilimkurgunun Popülerliği mi?

Alice Munro

Öncelikle Britanyalıların, sonra Amerikalıların ve nihayetinde dünyanın her tarafından insanın göçtüğü, ABD’nin kuzeyindeki ikinci yeni dünya, NATO’nun iletişim merkezi (Marshall McLuhan’a da çok şey borçlulardır herhalde), ABD’nin mülayim tersi, bir zamanların Nova Scotia’sı, Alice Munro sayesinde Nobel’lenmiş, ama Margaret Atwood sayesinde de daha popüler okurların haritalarına kazınmış, benim için bir gizem ülkesi Kanada.

Kanada bu sene edebiyatın parladığı bir ülke olduysa, bunda Ontario’dan Alice Munro’nun büyük payı var. Neredeyse sadece öykü yazmış, seksenini devirmiş bir dişi çınara, tam da yazından emekli olmaya karar verdiği senede, Nobel Edebiyat Ödülü’nün layık görülmesi şık bir hareket oldu ve biz okurlara öykünün, incelikle örülen minyatür evrenin değerini hatırlattı.

Ayrıca domestik bir yaşamın, ailenin, arkadaşların, sevgililerin inceliklerini okumaya çağrı oldu. Tesadüfen Munro’nun edebiyatını daha iyi tanımak için edindiğim 2006 baskısı The View From Castle Rock adlı öykü kitabı da, İskoç göçmeni atalarının peşinden Munro’nun yaptığı araştırmalardan hareketle yazdığı öykülerden oluştuğu için, neredeyse derebeylik topraklarından yeni dünyaya göçen çoban/şairlerden hareketle Nova Scotia’nın kurulması hakkında bol bol okuyup araştırma yapma imkanı da buldum. Doğduğu topraklarda kendisine yer bulamayan ince ruhlu insanların göçerek oluşturduğu Kanada’dan kim bilir daha nice yazarlar çıkacaktır. Mesela, her ne kadar Japonya’daki tsunami felaketi sonrasında kurgulanmış A Tale For The Time Being’le Booker adayı olsa da, Japon melezi Kanadalı yazar Ruth Ozeki... Munro’nun öykülerinde sergilediği zarafeti, Ozeki de sergiliyor.

Bilimkurgu, alternatif distopyalar, twitter yıldızlığı

Ama benim gönlüm, 21. yüzyılda kendisini neredeyse tamamen bilimkurguya, alternatif distopyalara, twitter yıldızlığına kaptırmış Toronto’dan Margaret Atwood’a daha dönük. 2003’te Türkiye’de Antilop ve Flurya adıyla tanınan distopya üçlemesine başlayan Atwood’un, nihayet ikinci kitabı Tufan Zamanı Dilek Şendil çevirisiyle Doğan Kitap’tan yayımlanırken, üçüncü kitabı Maddadam’ı da İngilizce baskılarından okuma imkanı bulabildik. Bildiğimiz dünyanın bu üçlemede girdiği haller, hem bilgisayar tabanlı popüler kültürün kabalığını hem de Kanada’nın incelikli ruhunu yansıtan, ilginç bir melez yapıt aslında. Düz bilimkurgu yazarlarının çok daha kolay ve okunabilir şekilde anlattıkları meseleleri, Atwood, kendine özgü bir edebiyatla ele alınca, beynimizin hem entelektüel kısmı hem de sanatsal kısmı hayli hayli çalışmaya başlıyor. Kendi ülkelerinde hüsrana uğramış devrimcilerin, radikallerin, alternatif hayatı hayal edenlerin göçtüğü Kanada’nın, bir de koloni geçmişi eklenince, Atwood’un dünyasındaki ilginç tipleri oluşturduğunu söyleyebiliriz: Bilimsel gelişmelere, dinsel dinginliğe, doğaya dönüklüğe, cinsel özgürlüklere, sömürüden hoşnutsuzluğa sahip karakterlerin, dünyanın yıkımı ve yeniden yapımı sürecinde yaşadıkları, bizim gibi eski dünyanın göbeğinde yaşayan okurlara bile bir kıyamet provası yaptırabiliyor.

[Ocak 2014]

Bildiğimiz Dünyanın Sonu

Bildiğimiz Sabitfikir'in sonu geçen sene gelmişti, ama geçmiş Sabitfikir yazılarını da elbirliğiyle ortadan kaldırmaya karar veriyor yazarlar. Ben hazırlıksız yakalandım, kendi adıma emeğimi bir çırpıda ulaşılmaz kılma kararını veremedim. Harıl harıl yazıları bloguma aktarmaya çalışıyorum sadece. Kavga insanı olmadığım buradan da belli.

Margaret Atwood

Sakin ya da telaşlı, sürdürdüğümüz hayatlarda genellikle nerede olduğumuzu, nereden geldiğimizi ve nereye gittiğimizi biliriz.

Etrafımızdaki insanlarla birlikte sürdürdüğümüz ilişkilerde nasıl anlaşacağımızı ve anlaşamayacağımızı da biliriz. Bazı beklenmedik ihtimaller ortaya çıkabilir elbette, ama genellikle aşinayızdır olup bitenlere. Ta ki bildiğimiz dünya bir gün birdenbire değişene kadar.

Kadere sert bir darbe: Bir felaket, bir kıyamet. Bildiğimiz dünyanın sonu. O güne kadar geçerli olan kuralların, koşulların artık bir anlam ifade etmediği, etrafımızdaki herkesin önce şaşkınlıkla, sonra panikle, ardından uyum kapasiteleri doğrultusunda hareket etmeye başladığı yepyeni bir düzen. Kimileri hazırlıklı, kimileri ne olup bittiğini bile anlayamıyor. Yıkıntılar, çıkıntılar, kayıplar, fırsatlar, sarsıntılar, kaçışlar, kavgalar, kimi zaman bir anlığına bile duraklamak mümkün olmuyor, kimi zaman tüm dünya durmuş, aceleye ne gerek var...

Bildiğimiz dünyanın sonu, edebiyatın popüler konularından biri aslında. Kadim yazıtlarda, dini metinlerde, kabile anlatılarında en sık işlenen tema: Kimi zaman işgal olur, kimi zaman tufan; kimi zaman günahların bedelidir, kimi zaman insanlığın kurtuluşu. Geçmişte olan gelecekte de olacaktır şiarıyla kahinler nöbet tutar, geceleri loş ışıkta ellerinde kalemler, insanlığın yükselişini ve yıkımını uzun uzadıya yazmaktadırlar. Halk arasında elden ele ya da dilden dile dolaşır bu yazılanlar, anlatılanlar. İnsanların kimisi tedirgin olur, çeki düzen verir kendisine; kimisi fırsat bulur, başkalarını tahakküm altına almak için; kimisi kulak asmaz, kendilerine daha fazla inanmaktadırlar; kimisi bozum olur, panik yaşar, daha yıkılmadan yok olmuştur bile. Bildiğimiz dünyanın sonundan bahseden metinler bile bildiğimiz dünyanın sonuna gelmemizi sağlayabilir böylece, yapımıza sinmiştir çoktan kıyametin vahyi.

Modern yazar çok sever kıyamet kurgusunu. Hele bilim-kurgu yazınında kalem oynatanları, büyük bir iştahla yıkımın ve dirilişin ipliklerini örerler.

Ellerinde sayısız imkan vardır insanoğlunun yıkılışı, dünyanın yok oluşu için: Dini metinlerdeki vahiyler bir yana, nükleer savaş, global ısınma, teknolojinin çöküşü, ekonomik buhran, salgın hastalık, astronomik felaket, dünya dışı varlıkların işgali, küresel savaş, topyekûn devrim. Aslında bugün herhangi bir haber kanalını bir saat izleyen ortalama bir izleyici kıyamet haber bültenini izliyormuş gibi hissedebilir. Hayal gücü oldukça gelişmiş yazarların incelikle mekanizmasını kurdukları anlatıları okumaya gerek var mıdır ki?

Kıyamet anlatıları, aslında önce felaketin, ardından da dirilmenin anlatılarıdır. Bildiğimiz düzenin yok olmasını ve yeni düzenin tesis olmasını okuruz. Kıyamet labirentindeki kahramanların nasıl düzlüğe çıkacağını ya da hangi hesaplaşmalardan geçeceğini öğreniriz böylece. Bir yandan da kişisel felaketlerimize de ışık tutar, ne de olsa her birimiz her an kendi kişisel dünyamızın bildiğimiz halinin sonuna geldiğimizi hissettiren bir sarsılma yaşayabiliriz. Büyüme aşamasıdır bu, yetişkinleşmemizi sağlayan ve artık kendi gücümüzün yettiğince dünyamızı yeniden kurmamızın vaktinin geldiği andır. İlişkilerimizde, sağlığımızda, yaşam alanımızda, gelecek beklentilerimizde artık rolümüzü almanın vakti gelmiştir. Felaket sonrası kıyamet vakti.

Dünyayı yok ettikten sonra ne yapabiliriz egzersizleri

  

Kendi kişisel felaketimi 99 depreminde yaşamıştım. O zamanlar milenyum döngüsünde bekleniyordu edebiyattaki kıyamet.  Şimdi her gün bildiğim dünyanın bir parçası değişiyor ve kıyamet 2012’de gelecek deniyor. O günlerden bugüne bilim-kurgunun kıyamet edebiyatına hem de (Margaret Atwood’un deyimiyle) ustopik düzenlere merakım had safhaya ulaştı. Dini anlatılarla ilgilenmiyorum, ne de olsa onlar biz insanlara pay bırakmayacak kadar mükemmel kurgular oluşturmuşlar ve okur olarak zihnimizi yormamızı değil, hazırlanmamızı öneriyorlar. Ama insan yazarların kurguladığı sayısız metin, her bir felaket/kıyamet senaryosunda okur merakımı kamçılıyor.

Kimisi henüz dilimize aktarılmamış, kimisi ise raflarda bulunabilen son yılların popüler kıyamet yapıtlarından birkaç örnek vermek, başka okurlara da kendi kıyametleri üzerine düşünme fırsatı açısından faydalı olabilir:

2011’in sonlarına doğru yayımlanmış Survivors: A Novel of the Coming Collapse (Hayatta Kalanlar: Yaşayan Çöküntünün Romanı) Amerikalı yazar James Wesley Rawles’ın ekonomik çöküntü ertesi koşullarda yaşamı kurguladığı bir yapıt. Aslında 1990’larda yayımladığı Patriots: A Novel of Surviving in the Coming Collapse (Yurtseverler: Yaklaşan Çöküntüde Hayatta Kalmanın Romanı) adlı başka bir romanı daha var Rawles’ın. İki romanı arka arkaya okumak, sıradan Amerikalı’nın zihninde çöküş ve ertesi dönemin kurgusunun nasıl değiştiğini bize gösterebilir.

2009’da Margaret Atwood da yeni bir kıyamet romanı yazmıştı: The Year of the Flood (Tufan Yılı). Yıllar önce Dost Körpe çevirisiyle Oğlak Yayınları’ndan da yayımlanmış olan Antilop ve Flurya Atwood’un ikinci bilim-kurgusu, ilk kıyamet metniydi ve genetik manipülasyon sonucu laboratuvar ortamında oluşturulan bir mikrobun yarattığı kıyameti anlatıyordu. Yeni kitabı aynı topraklara döndüğü ve kıyamette ayakta kalmanın olasılıkları üzerine tekrar düşündüğü bir yapıt. Her iki romanında da toplum kurgusu okuyana çok aşina geliyor.

Douglas Coupland, neredeyse iki yapıtından birinde bildiğimiz dünyanın sonu meselesiyle ilgilenen Kanadalı yazar, 2010’de yayımlanan son romanı Player One: What Is to Become of Us (Birinci Oyuncu: Bizden Biri Olan) adlı yapıtında da eko-felaket (ekonomik ve ekolojik) esnasında bir havaalanı bekleme salonunda durum değerlendirmesi yapan beş farklı karakterin gözünden kıyameti aktarıyor.

  

Henüz Türkçe’de yayımlanmamış, ama bir gün mutlaka yayımlanması gereken bir yapıt, Fransa’nın huysuz dahisi Michel Houellebecq’in 2005’te yayımladığı sondan bir önceki romanı La Possibilité d’une île genetik kopyalamanın kıyametin anahtarlarından biri olabileceğini sezdirdiği bir yapıttı. Adanın olasılığı insana dair karamsarlığın tipik anlatılarından biri aynı zamanda. Günümüz hedonizminin çarpacağı duvarları göstermekten fazla zevk alıyor Houellebecq.

Türkçe’ye Ufuk Duruman çevirisiyle aktarılmış, April Yayıncılık tarafından yayımlanmış El Yapımı Dünya adlı 2008 tarihli yapıtında James Howard Kunstler, türlü felaketlerden nasibini almış dünyada, New York yöresindeki yeni potansiyel primitif yaşam koşullarından tablolar aktarıyor.

[Mart 2012]