Tuğla Kitapların Dokusuna Saklananlar

Mathias Énard

Yoğun, iddialı, kalın bir kitabı başından sonuna kat ederken bir okur ne hisseder? Kendisinden önce çevirmen ve editör rahat ilerleyebilmesi için elinden geleni yapmıştır muhtemelen. Yazar ve yazarın editörleri de labirenti kurarken tüm maharetlerini göstermiş, kâh okura tuzaklar kâh okurun takip edebileceği iplikler ya da kırıntıları itinayla yerleştirmiştir. Tuğlaların dokusu, tarzı, yoğunluğu birbirine benzemez, ama bazı okurların bu tuğlalara karşı tuhaf bir merakı vardır. Daha önceleri bu tuğlaların dokusunu sökmeye yönelik seferleri yüce dağlara tırmanmaya benzetmiştim, işte önüme bir tanesi daha geldi ve bir süre boyunca, neredeyse soluksuz biçimde her fırsat bulduğumda okuyarak ilk tırmanışımı gerçekleştirdim.

Mathias Énard'ın 2008 tarihli romanı Mıntıka'nın geçtiğimiz yılın sonunda Can Yayınları tarafından -hoş bir tesadüf olarak benim Tarabya'daki güzelim okulumdan mezun- Ebru Erbaş çevirisiyle yayımlandı. Tek bir cümleden ibaret (roman içre bir roman olarak kurgulanmış İntizar'ın hikayesinin anlatıldığı bölümler hariç tutulabilir) devasa bir bilinçakışıyla Énard, Akdeniz havzasının çevresindeki şiddetin, savaşın, anlaşmazlığın yakın tarihini dökercesine dopdolu ve sert bir yapıt ortaya koymuş. Türkiye'de de 2012'de Savaşları, Kralları ve Filleri Anlat Onlara romanıyla Notre Dame de Sion Edebiyat Ödülü'nü kazanacak kadar sevilen, kendi ülkesinde Avusturyalı bir müzik adamı üzerinden oryantalizmin tarihini romanlaştırdığı son yapıtı La Boussole ile 2015'te Goncourt Ödülü'ne layık görülen, aynı yapıtın Compass adlı çevirisiyle geçtiğimiz yıl Man Booker International Ödülü'nün kısa listesinde aday olan Énard, neredeyse tüm yapıtlarında Ortadoğu, Kuzey Afrika ve Avrupa arasındaki üçgende dolanıp duran insanları anlatır.

Mıntıka'da da bir tür casus romanı kurgulamış Énard; Hırvat asıllı Fransız bir ajanın bir gece boyunca yaptığı bir tren yolculuğunda zihninde tüm şahit olduklarını ve bildiklerini iç içe geçirerek, kimi zaman alkolün kimi zaman hezeyanların buğusuyla birbirine katarak sayıp dökmesinden bir tür şiddetin kısa tarihine ulaşıyor okur. Yirminci yüzyılın tüm şiddeti, faşizmin perspektifinden, annesi Hırvat bir piyanist ve babası Katolik bir Fransız olan kahramanımızın, önce Yugoslavya'nın dağılma sürecinde neo-Ustaşaların arasında savaşmaya gittiği, sonra Fransa'ya geri dönüp uluslararası ilişkiler eğitimi görmesinin akabinde bir istihbarat teşkilatına girip tüm Ortadoğu'yu alevlendirecek, Arap baharını pişirecek eylemlere kadar Lübnan İç Savaşı'ndan başlayarak en son Suriye'ye kadar nasıl şiddeti körüklediğinin kurgusal bir günah çıkarmasında anlatılıyor. İlginç nokta, bizim bugün romanı Suriye'yi darmaduman eden iç savaşın ortasında okuyor olmamız, ama romanın yazıldığı tarihte henüz Suriye sahnesi hareketlenmemişti; bu açıdan bizim sonradan şahit olduğumuz gelişmelerin aslında birtakım kurumların masalarında hazırlandığını ve hakikaten tek bir yazarın (mesela Énard'ın) bu dökümde kurgulayabildiği gibi, birtakım uzmanlar tarafından şiddetin senkronize edilebileceğini anlayabiliyoruz. Énard'ın seçtiği modernist teknik ve okurun kapılıp gitmesine sebep olan başarılı anlatımı olmasaydı muhtemelen benim gibi pek çok okur böylesi iç kaldırıcı bir dökümü, savaşın tüm vahşetini ve kendisine özgü mantığını izleyerek sıradan insanların nasıl canavarlaştığını okumayı kaldıramayabilir, sürdürmeyebilirdi. Bu açıdan böylesi anlatı oyunları ve tuğlanın karmaşık mimarisinin, aslında okuru anlatılanların şiddetinden bir parça da olsa koruyabildiği, tıpkı Picasso'nun Guernica'sı gibi yıkıma ve insanlığın günahlarına bakabilmeyi kolaylaştırdığı söylenebilir. Kendi kişisel labirentleri içinde okurların başkalarının acılarına bir nebze olsun bakabilmesi için bu türden “numaralara” ihtiyaç var açıkçası; aksi takdirde okur kendini kapatır ve kendisine ters düşen hiçbir bakış açısını bünyesine almayabilir - marazi karakteri yoksa tabii. Ancak böylesi yapıtların bir tehlikesi de, tarihin kavgalarını ortaya sakınımsız olarak tekrar tekrar atarak bir biçimde okurlara bulaştırma riski taşıması. Milyonlarca insanı etkileyen şiddetli kavgaların tarihini barındıran yapıtlara rast gelen pek çok okurun, bünyesi bu türden yapıtlara hazırlıklı değilse, kavganın nüvelerinin yer etmesiyle taraflaşmaya başlama riski bulunuyor. Zorlayıcı tekniğin bir faydası da özdeşleşme imkanını bertaraf ederek böylesi bir bulaşmanın önüne geçebilmesi. Daha karmaşık yapıda metinleri çözüp takip edebilen okurların, basit taraflaşmalara sebep olacak bakış açılarının üstüne çıkacağını tahmin ediyorum; dolayısıyla ne basit kurguların ne de kapsamlı tarih çalışmalarının yönlendirmesinden çok daha farklı biçimde böylesi metinlere bakacaklardır.

Raflarımızda bize meydan okuyan yapıtlar

Kallavi metinler açısından şanslı olduğumuz bir döneme girdiğimizi söyleyebilirim. Son yılların en karmaşık mimarili yapıtlarından biri, Mark Z. Danielewski'nin Yapraklar Evi Monokl'un özenli baskısı ve Gökhan Sarı'nın meşakkatli ve hevesli bir süreç sonucunda ortaya koyduğunu tahmin ettiğim çevirisiyle, okkalı bir yapıt olarak raflara yerleşti: Bu labirent metinde kaybolmadan önce sıkı bir hazırlık yapmak gerekir sanırım. Bu esnada Danielewski'nin tuhaf Familiar projesinin kitapları da memleket sathında bu bahaneyle ulaşılabilir hale gelecektir, Gökhan Sarı'nın bu kitaplarla yola devam etmesini dilemek çok mu ayıp olur acaba?

Yakın zamanda Jonathan Franzen'in son kallavi romanı Saflık'ın da (Purity) Sel Yayıncılık tarafından yayına hazırlandığını işittim. Elbette klasik bir tarzda, Dickensvari yazan Franzen'in metninde bir labirentte kaybolmak ya da tırmanırken oksijensiz kalmak gibi bir durum söz konusu olamaz. Ama Sel'den Will Self'in son modernist üçlemesinin ilk romanı Şemsiye'si de gelmişti zamanında, belki devam kitapları (Shark ve Phone) Sıla Okur'un tezgahında usul usul dilimizde yeniden dökülüyordur. Böylesi iddialı yapıtların yayımlanınca biz okurlar tarafından edinilmesi, illa hemen okumak için değil de, raflarımızda bize meydan okuyan, bizi kaybolmaya çağıran ayartı nesneleri olarak bulundurmak için de tercih edilebilir; aynı zamanda bu türden yayıncılık cüretine kalkışan çevirmeni ve yayıncıyı desteklediğimizi de gösterebiliriz. Son olarak birilerinin de merhum David Foster Wallace'ın ya da Thomas Pynchon'un tuğlalarına ve de Don DeLillo'nun Underworld'üne (belki yayıncısını bekleyen, Sabri Gürses'in The Names çevirisi de gelir bir yerden) cesaret etmesini dileyerek, şimdilik kucağımda yavru kedimle Yapraklar Evi'ni karıştırmaya devam edeceğimi belirteyim.

[Nisan 2018]

Kitapların Değişen Dünyasında Bir Ufuk Taraması

Tim Parks

Her sıradan okur gibi, kitabevinin raflarından bir kitap seçip kasada parasını ödedikten sonra, o kitabı önce okuyor ardından kendi kitaplığıma koyuyorum. Bu esnada bin yıllar boyunca güçlükle tamamlanmış bir döngüyü, basitçe yerine getirmiş oluyorum. Barış koşullarında yaşamanın ve kültür endüstrisinin mümkün kıldığı bu basit eylem, bir zamanlar silah tehdidi altında, gizli gizli yapılıyordu. Hâlâ zaman zaman gerçekleşen elim olaylar, bu baskının neye benzediğini hatırlatıyor. Savaş zihniyetini aşamamış insanların kültür üretimini nasıl etkileyebileceğini acıyla anlıyoruz. (Charlie Hebdo’da hayatını kaybeden veya yaralanan meslektaşlarımızın savaşa programlanmış insanlar tarafından vurulduklarını ürpererek gördük. Bu esnada bir alışveriş merkezinin ya da havaalanının "lounge" salonunda bir elektronik cihaz vasıtasıyla, Salman Rushdie’nin Şeytan Ayetleri romanına göz atmak ve kimseye zarar vermeden alışverişe ya da yola devam etmek de mümkündü oysa.)

Peki, bugünün “barış” koşullarında, kültür endüstrisinin üretim, aktarım, sunum ve değerlendirme mekanizmaları nasıl işliyor? Bu soruyu değerlendirmek için, konuya ilişkin kitaplara göz atmakta fayda var. Her sene böylesi kitaplar yayımlanıyor (mesela Umberto Eco ile Jean-Claude Carrière’in bizde Can Yayınları’ndan çıkan Kitaplardan Kurtulabileceğinizi Sanmayın adlı söyleşisi) ve ben 2014’ün Kasım ayında yayımlanmış bir kitabı aklımda bu soruyla ele (aslında elektronik cihazlarıma) aldım: Tim Parks’tan Where I'm Reading From: The Changing World of Books(Nereden Okuyorum: Kitapların Değişen Dünyası).

Tim Parks çok kimlikli çağdaş bir usta. İtalya’da yaşayan Parks, hem ustalıklı bir roman yazarı hem de İtalyan kültürünü Anglosakson dünyasına anlatan bir kültür elçisi, hem Alberto Moravio’dan Italo Calvino’ya, Antonio Tabucchi’den Roberto Calasso’ya önemli isimlerin yapıtlarını aktaran bir çevirmen hem de Milano’da dil ve çeviri dersleri vererek kültür zanaatkarları yetiştiren bir hoca. 1954’te Londra’da doğdu, Cambridge ve Oxford’da okudu, ama 1981’den beri İtalya’da yaşıyor ve bir İtalyanla evli. Kitaplara ilişkin 60 yıllık hayat tecrübesini konuşturduğu denemelerini, önce New Yorker, New York Review of Books gibi dergilerde yayımlattı, ardından cihazımın ekranına yansıyan Where I'm Reading From kitabında topladı.

Neden, kime, ne karşılığında... Yazmaya değer mi?

Tim Parks, yazmanın ve okumanın amacını sorgulayarak giriyor kitaba. Neden yazıldığını (para, kariyer, şöhret, konum, iktidarı değiştirmek, dünya barışını sağlamak, sağaltım ya da oyalanma gibi saymakla bitmeyecek motivasyonları akla getiriyor hemen), kime yazıldığını (yazma esnasında etrafta olmasalar da, satış rakamlarına bakınca veya imza günlerinde, okuma toplantılarında ya da okur yorumlarında beliren o hayali ortalamayı hatırlatıyor), ne karşılığında yazıldığını (yeni koşullarda gittikçe azalan maddi ve manevi karşılıkların farkındayız; ama geçen zamanla birlikte, takip edilecek yepyeni yazarlar ve okunacaklar listesine eklenecek yepyeni yapıtlar ortaya çıkıyor) mutlak cevaplar bulmaya çalışmadan sorguluyor.

Türkiye’de altına hücum dönemindeyiz; okuma-yazma öğrenmiş kalabalık bir nüfus ve her geçen gün daha fazla okuyup yazıyor. Her ne kadar hâlâ alfabemizi ve dillerimizi tartışıyorsak da, birikim (ya da yığılım) artıyor ve kimisi yüksek ölçekli, kimisi dar kalıplı yapıtlar ortaya konuluyor durmadan. Yazan, çeviren, yayına hazırlayan, tanıtım yazısı yazan, eleştiren, kitapları raflarda veya sitelerde satışa sunan insanların sayısı da artıyor. Bir bakıma korkutucu bir enflasyon; ne de olsa her okur aslında yalnız başına ve kalabalıkların içinden neyi seçeceğini doğal olarak şaşırıyor. Yine de, gittikçe genişleyen bir okur-yazar evrenine (piyasasına) sahip olduğumuzu söyleyebiliriz.

Ama Anglosakson yayın piyasasının (son dönemde hakkını veremese de, küresel yayın piyasası da oldu) taşları yerine oturmuş, pazarı genişlemiş, okurları ve yazarları artmışsa da zirveyle etekleri arasındaki mesafe çok dik; yani az sayıda büyük yazarın, çok sayıda istekli ile aracının bulunduğu ve kitlelere hitap eden bir kitabın okura ulaşana dek kırk kapıdan geçtiği bir alan burası. Bugün küresel yayın piyasasına yapıt sunmaya alışmış Jonathan Franzen, Will Self gibi yazarların bile gelişmelerden ürküp tezgahların daralacağını iddia ettikleri, kimi zaman tavırla kimi zaman gösterişle, bildiğimiz biçimiyle romanın sona erdiğini ilan ettikleri koşullarda, Tim Parks gibi çok kimlikli birinin sorgulamaları sağlıklı perspektifler sağlayabilir. Zaten Parks da, nitelikli edebiyat denebilecek alanda, küresel piyasanın gün geçtikçe Anglosakson zihniyetin ve ortalama bir İngilizcenin hâkimiyeti altına girdiğini öne sürüp, ödüllerden edebiyat temsilcilerine, editörlerden eleştirmenlere alıştığımız aktörleri sorguluyor. Dünyanın çok geniş bir kısmının piyasaya girebilmek için, neden kendi özgünlüklerini terk ederek aynı kalıpları tekrarlamak ve tükenişe katkıda bulunmak zorunda kaldığını da, bir bakıma cesaretle irdeliyor. (Mesela birkaç noktada, Orhan Pamuk’un kendisine özgü, büyük bir yazar alanı yaratmasına rağmen son romanlarıyla kendi dilinden ve doğduğu ortamdan uzaklaşıp sanki küresel okura yöneldiğine değiniyor; edebi olanın özgün olanla ilgisi bulunduğu dönemden çıkılıp sadece kalıplara uyan yazarların yayılabildiği bir döneme geçildiğinden hayıflanıyor.) 

Elbette Tim Parks gibi isimler, karamsar tablolar öne sürerek, kültür endüstrisinin çöküşünü muştulamaya çalışmıyorlar; sordukları pek çok soruya negatif yanıt vermek yerine, kendi tercihleri doğrultusunda bir çıkış yolu sunuyorlar aslında. Küresel romanın sıkıcılaştığından bahsederken de, edebiyatın zorunlu olmaması gerektiğini iddia ederken de, bazı dillerde yazılanların ötekilere aktarılmasının engellerini gösterirken de ümitsizliği değil, yapılması gerekenleri vurguluyor hep. Her şeye rağmen fırsat çok!

[Şubat 2015]

Zihni Genişleten Saykodelik Güz Okumaları

William Gibson

Sonbahar okullara dönen çocuklar, raflara yerleşen yeni kitaplar ve soğuk algınlığıyla yataklara düşen insanlar mevsimi. Bir elde kitap, ötekinde mendil; alınan ilaçların karıştırdığı bir zihinle, takip ettiğimiz bir yazarın yeni anlatısını deşifre etmeye çalışır, bir yandan da halüsinasyona yaklaşan rüyalarla huzursuz uykulara dalarız. Gündelik rutinimize verdiğimiz bu zorunlu este, çocukluğun uzun günlerini anıştıran bir güzellik saklıdır.

Bu sonbaharın olası yatak istirahatlerine hazırlık olsun diye yakın dönemde yayımlanmış ve yayımlanacak bazı yeni kitaplara göz atmakta fayda var. Bu kitapların hiçbirinin “kolay” olmadığını, kimi zaman bilimkurguyu kimi zamansa bilinç akışını ve sayıklamayı andıran dilleri nedeniyle çevirilerinin kısa dönemde mümkün olamayacağını şimdiden belirteyim. İnsanın yazarken kullandığı dil kadar hâkim olamadığı bir başka dilde zor metinler okumasının, başlı başına hastalık olarak görülmesi de mümkün tabii; ama burada amaç zaten sayrılı bir hale garip eşlikçiler bulmak.

Yoksa hepimiz David Mitchell'in zihninde miyiz?

Wachowski Kardeşlerin Bulut Atlası'na kondurduğu öpücükle popülaritesi bir çığ gibi büyüyen, Hayalet Yazılar'dan Siyah Kuğu Parkı’na, oradan da Jacob de Zoet'in Sonbaharı'na, kaleme aldığı evrenlerin büyük bir kısmı bizim dilimize de çevrilen David Mitchell'in yeni romanı The Bone Clocks (Kemik Saatler), Mitchell evrenini yeni katmanlar ve kesişmelerle genişletiyor. Üstelik Mitchell artık röportajlarında açık açık, bir evren kurduğunu, halihazırda yaratılmış tüm karakterlerinin yazgılarına yeni kitaplarında devam ettiğini ve ömrü boyunca bu oyunu oynayacağını belirtmekten çekinmiyor. The Bone Clocks’ta ise, alametifarikası katmanlar, on beş yaşındaki kaçak kız Holly Sykes'ın radyo sinyallerini takibiyle başlayarak Cambridge öğrencilerine, Irak'taki kaosun içinde kalmış bir gazeteciye, hayal kırıklığı içindeki bir yazara ve elbette kadim savaşın yüzyıllardır sürdüğü gerçeğine açılıyor.  Mitchell'in eski romanlarına ne gibi köprüler kurduğunu, romanı kat ederken heyecan verici rastlantılarla öğrenmeyi, hasta yatağındaki okurlara bırakıyorum.

Zihin hallerinin karışıklığını diline yansıtan metinlerden biri de Will Self'ten gelebilir. Türkçesi Sel Yayıncılık tarafından Sıla Okur çevirisiyle yayımlanan Şemsiye'de başlattığı yoğun deneysel ve modernist üslubuyla Self, tekinsiz psikiyatr Zack Busner'in Kavram Kliniği'nde geçen yeni bir roman yazmış: Shark (Köpekbalığı). Kitap Şemsiye'de geçen olaylardan bir sene öncesine bakıyor ve yine birtakım hastalarla doktorların hayat hikayelerini güvenilmez anlatıcıların ağzından, yazım kurallarını hiçe sayarak ama dikkatle takip edildiğinde şiirselliğini ve anlamlarını sökmemizi elbette mümkün kılarak birbirine bağlıyor. Okurlar tarafından artık pek tercih edilmeyeceğini iddia ettiği büyük romanlarından birini daha ortaya koyan Self, dünyayı, mücadeleleri, akıl hallerini, psiko-somatik deneysel ilaçları ve psikiyatrik teorileri aynı potada kaynatıyor. Bu, ateş düşürücünün sersemlettiği zihniyle hasta yatan okurda gerçekten trip yaratabilir!

Bilimkurgunun yıldızlarından sanrılar ve farklı boyutlar

2014 yılında yayımlanan bir üçlemeyle bilimkurgunun ustaları arasına usulca süzülüverdi Jeff Vandermeer. Daha önce bu sayfalarda derlemelerinden bahsetmiş olduğum yazar, gizemli bir bölgede, bilinmeyen bir doğanın içinde araştırma yapan bilim insanlarının (ilk romanda dördü de kadın) keşif yolculuklarını ele aldığı tüyler ürpertici bir seri kurgulamış: The Southern Reach Trilogy (Güney Menzili Üçlemesi). Şubatta yayımlanan Annihilation (Yok Ediş), mayısta gelenAuthority (Otorite) ve eylülde nihayete eren Acceptance’ta (Kabul Ediş) okur, insanların varmaya bile çekindiği bakir bir coğrafyaya (böyle coğrafyalar kaldıysa eğer) yapılan ve daha önceki on birinden kimsenin dönmediği seyahatlerin tedirginliğini hissedebilir, bir bakıma “Lost adası”ndaki gibi oraya buraya dağılmış sürprizlerle uygarlığın izlerini bulabilir, yeni doğa kuralları ve yaratıkların silsilesiyle korkunun boyutlarını keşfedebilir. Margaret Atwood'dan Stephen King'e pek çok duayen tarafından övülen bu kitaplarla Vandermeer, hasta zihinlerimizi hem sürüklüyor hem de ürkütüyor. Böylece kendimizden geçtiğimiz nekahet dönemlerinde kabuslarımızın bizi iyileştirmesine yardımcı oluyor. Metropollerimizden uzaklaşıp kurgusal ormanlara ve vadilere girdiğimizde görebileceklerimizin ucu bucağı yok ne de olsa. Gerçi Paramount tarafından film hakkı satın alındığına göre, Vandermeer'in yapıtlarını birkaç seneye “izleyebileceğiz.”

Tüm bu kitaplarla ayın sonuna kadar iyileşmemiş olursak eğer, William Gibson'ın yeni çıkacak romanıyla son zihinsel yolculuğumuzu yapabiliriz: The Peripheral (Çevresel). Cyberpunk'ı ve siber âlemi kavramsal olarak yaratan, teknolojiyle bilincin sanal ve psikosomatik hallerini karıştıran, ilk başta bilimkurgu yapar gözükürken dünyanın koşulları geçtiğimiz yüzyılın sonlarına doğru yazdıklarını yakalayınca günümüzün ileri teknoloji hallerini The Blue Ant üçlemesinde kaleme almaya devam eden Gibson, yine bilgisayarlar, oyunlar, sinir ağları, savaşlar, deneyler, ilaçlar içeren, kat edilmesinin zihnimizi dönüştüreceği bir yapıtı kitabevi raflarına yolluyor. Yeni yüzyılda teknolojinin uç sınırlarını keşfeden (kitaplarında bahsi geçen Node dergisinden de esinle) Wired dergisini okuyormuş izlenimi veren Gibson'ın son kitapları (Artemis'ten Mert Süğün çevirisiyle yayınlanan Görünmez Dünya bunlardan biri), kendine özgü bir casusluk ve macera sosuna bulanmış çalışmalar. Ama ta Philip K. Dick'ten beri insanların zihin hallerinin dönüşümlerine bakmaktan büyük haz alan klasikleşmiş bir bilimkurgu damarını da ihmal etmiyor bu kitaplar. Bakalım Peripheral bizi günümüzün, haberdar bile olmadığımız, hangi teknolojik gerçeklikleriyle tanıştıracak ve zihnimizi ne tür olasılıklara karşı uyaracak.

Çivi çiviyi söker mantığıyla, soğuk algınlığının bulandırdığı zihninizi böylesi zorlayıcı yapıtlarla yıkadıktan sonra, muhtemelen ya yepyeni bir kişi olarak rutininize geri döneceksiniz ya da zaten çoktan kitapları elinizden fırlatmış olacaksınız. Şimdiden geçmiş olsun.

[Ekim 2014]

Labirentinde Yazarın Besini: Costa Kitap Ödülü

Nathan Filer

Gençlerin kendilerine sadece meşgale olarak değil, kariyer olarak da yazarlığı düşündüğü bir çağda yaşıyoruz; her daim geçerli olan “yazmasaydım çıldıracaktım” halini de unutmamalı tabii. Elbette yazarlık, birkaç büyük kariyer dışında, pek de kolay bir ekmek teknesi değil. Yazmanın güçlüğü bir yana, çok uzun bir süre boyunca alıcı bulmak da mümkün olmayabilir. Bir zamanların kurumlar ya da kudretliler tarafından desteklenen yazar kariyerleri, son yıllarda yerini iyice piyasa ekonomisine bıraktı. Pek çok metin ancak pazarda satıldığı, okur tarafından “satın alındığı” zaman yazarının karnını doyurabiliyor. Yazmanın güçlüğünü azaltacak, ayrıntılı bir projenin gerçekleştirilmesi açısından ayrılacak zaman boyunca yazarın maddi-manevi beslenmesini sağlayacak mekanizmalar da daha yeni yeni oluşmakta...

Ödüller, bir de bu açıdan önem taşıyor. Diğer getirilerinin yanı sıra parasal destekte de bulunarak, bitmiş ya da başlanacak projeleri gerçekleştirmek için yazara katkı sağlıyor. En temel ihtiyaçları karşılamak için çözümler bulmak adına helak olan yazarı, aklını yitirmesine gerek kalmadan, uygun zamanda besleyen ödülleri takdir etmek gerekir. Bu ödüllerden biri de Britanya’da, Britanyalı ve İrlandalı yazarlara verilen Costa (eski Whitbread) Ödülleri.

Bir turizm holdingi Whitbread. 19. yüzyıl başında bira üreterek ve tavernacılık yaparak başlamış bir ticari kariyerin, 21. yüzyılda otellerden kahveciliğe kadar pek çok yatırımın yanı sıra popüler edebiyata da katkıda bulunabilecek boyuta gelmesi, biz okurlar için bir avantaj. 1971 yılında Londra’daki iki İtalyan tarafından kurulan Costa Coffee’yi satın aldıktan sonra, Whitbread Ödülleri Costa Kitap Ödülleri’ne dönüştürülmüş; muhtemelen bir halkla ilişkiler kararı olarak. Şiir, biyografi, çocuk kitabı, ilk roman ve roman olmak üzere beş farklı kategoride veriliyordu (bu sene kısa öykü ödülü de eklendi). Her kategori için ödül kazananlar 5 bin sterlin alıyor; bugünlerde ne kadar olduğunu tahmin etmek zor ama genç bir editörün bir sene boyunca gece gündüz çalıştığı zaman kazanabileceği bir miktar olduğunu söylemeli. Bir de, bu kategorilerin kazananlarından birine, büyük Costa Ödülü veriliyor: 25 bin sterlin! Ödülü kazanan, beş sene boyunca asgari ihtiyaçlarını karşılar, dünyevi dertlerini bir kenara bırakır ve büyük bir yazı projesine girişebilir rahat rahat.

Akıl halleri

Bu sene, 2013’ün büyük ödülünün Nathan Filer’a verildiği açıklandı. Bir ilk roman ödülü bu. Britanya’da The Shock of the Fall ve ABD’de Where the Moon Isn’t gibi farklı adlarla yayımlanan romanıyla aldı. Üstelik en iyi roman ödülünü alan Kate Atkinson’ın Life After Life’ı gibi kuvvetli bir adayın varlığına rağmen. Costa’nın jürisi, psikiyatri kliniklerinde bir sağlık uzmanı olarak çalışan ama yaratıcı yazarlık eğitimi görüp yazmaya yönelmiş, hatta son yıllarda yaratıcı yazarlık eğitimi de veren Nathan Filer’ı desteklemeye karar vermiş. Muhtemelen bu kararın sebebi, psikiyatri kliniklerinde tedavi gören insanların durumlarına yakından şahit olmuş Filer’ın, deneyimleri ışığında yazdığı romanının yıllar boyunca melun bir şekilde işlenmiş akıl hastalığı hallerinin çok daha pozitif bir biçimde ele alınabileceğini göstermesi. Kardeşinin ölümü sonrasında kendisine bakmakta zorlanan şizofren Matthew Homes’un bilgelik dolu ama mantıklı bir sırayla ipe dizilmemiş sözel ve tipografik/grafik ifadeleri arasında anlatılan olaylarla insan halleri ve travma sonrası üzerine pek çok öngörü sunuyor, Filer’ın romanı.

Akıl halleri edebiyatın aydınlatabileceği bir alan. Yazarın kendisini inceledikçe içindeki şizofreni, paranoyağı, manik depresifi ve minimal pek çok nevrozu okurlarına (ya da salt kendisine) göstermesi gayet mümkün. Travmatik bir takılma hali, pek çok rahatsızlığın başlangıcını işaretliyor aslında. Gelişim esnasında hazmedilmesi zor bir kayıp ya da şiddetli bir karşılaşma (cinsel ya da fiziksel) veya basit bir terk edilme ya da ihmal veya aşırı yüklenmeden ya da beklentiden dolayı bir bakıma devreleri yakma, genelde travma anını, kazayı ya da felaketi kurcalamadan düzelmiyor. Yazarların, özellikle kendilerini hiç durmadan kurcalayan, notlarını alan, güncesini tutanların ortaya koydukları, akıl hallerini aydınlatacak materyali sağlıyor. Ne yazık ki, çoğu zaman, yazar kendi durumunu sağlıklı hale ya da iç uyumu sağlar hale getiremiyor ve buhranlara kapılıp kendi kendini imha edebiliyor; ardından kalanlar da yakınlarının ya da editörlerinin izin verdiği oranda okurlarına yarıyor sadece. Sylvia Plath gibi, David Foster Wallace gibi farklı kuşaklardan isimlerde bu akıl hallerinin yarattığı tahribatı gayet iyi inceleyebiliyioruz; üst düzey bir zekanın, neredeyse bir dehanın işin içine karışmasına rağmen travmaların ve bunalımların üstesinden gelememe nedeniyle biyografik sonlarına ulaşmaları sonrasında yapıtlarının, yazdıklarının nasıl boyut değiştirdiğini...

Nathan Filer’ın çalışması, elbette deneyimlere dayansa da, Plath’la karşılaştırılması mümkün olmayan bir roman. Daha çok, Müthiş Bir Dâhiden Hazin Bir Eser dönemindeki Dave Eggers ya da Will Self’in kimi zaman ziyaret ettiği akıl halleri uzmanı Zack Busner karakterinin etrafında dönen Umbrella ya da Büyük Maymunlar gibi yapıtlarını andırıyor; kendi iç zehrini dökmek yerine empatik bir bakış açısıyla akıl hallerini gösteriyor. Belki de pek çok okur açısından çok daha güvenli bir yaklaşımdır bu, kendilerininkiler de dahil olmak üzere etraflarındaki akıl hallerine bakabilmek için. Belki de Costa gibi popüler bir yazın anlayışını destekleyen bir ödülün verilmesi de, böylesi bir profesyonel metin çalışmasının sıradan okura ulaşmasının faydalı olacağını jürinin düşünmesinden kaynaklanıyordur. Her durumda Nathan Filer, The Shock of Fall ile pek çok okurun kitaplığına girecek ve muhtemelen ileriki dönemde daha fazla aklımızı kurcalayacaktır.

[Mart 2014]

Yirminci Yüzyılın Şemsiyesi: Joycegillerden Will Self

Will Self

20. yüzyılla birlikte, insanlığın da en gösterişli yüzyılı başlamış oldu. Ülkelerin, ideolojilerin, insanların, nesnelerin, doğanın vd her şeyin dönüştüğü, çarpıştığı, dağıldığı, yayıldığı, çoğaldığı bir yüzyıldan geçtikten sonra, bugün 21. yüzyılda hala geçtiğimiz yüzyılın getirip götürdükleri üzerinden ömrümüzü sürdürüyoruz. Edebiyat alanında 20. yüzyıl başında dünyanın ve insanın her türlü halini kaleme alabilme imkanını sağlayan; sadece anlatı tekniklerinden değil psikolojik teorilerden, sanatsal akımlardan, şiirden, dillerin her türlü olanaklarından yararlanan önemli bir akım olan modernizmin kategorik çatısı altında toparlanan yazarlar, devasa yapıtlar vermişlerdi: Joyce, Faulkner, Woolf ve diğerleri, her biri kendi yaşamından görebildiği ve toplayabildiği her şeyi, bilinçakışı tekniğiyle bitiştirip roman türünün şahikalarını ortaya koymuştu. Ardından gelen kuşaklar, yüzyılın getirdiklerini kendi yapıtlarında ele aldılar ve bugüne gelindiğinde roman, hala sanatsal ve belgesel olarak ümit vaat eden, etkisini azaltmak bir yana artıran bir sanat türü haline geldi. 21. yüzyılın başlarında, Londralı yazar Will Self, ‘modernist bilinçakışı’ tekniğini kullanarak geçtiğimiz yüzyılın, özellikle başlangıcının önemli duraklarına değinen devasa bir yapıt ortaya koydu: Şemsiye (Umbrella). Yapıt Joyce’a ait bir epigrafla başlamakta: “Kardeş, bir şemsiye kadar kolay unutulur.”

Şemsiyenin altındakiler

Londra’nın sömürge imparatorluğunun gönençli metropolü olarak büyüdüğü; ulaşım ağının oluştuğu, elektriğin ve benzinli motorların yayıldığı yüzyıl başındayız. Death ailesinin dört çocuğundan biri olan Audrey, bir bir ağabeyinin üstün zihinsel yetenekleri sayesinde endüstrinin ve toplumsal katmanların üst kısmına, kurumların yöneticiliğine yükselmiştir. Önce bir şemsiye fabrikasında, ardından da I. Dünya Savaşı yıllarında yöneticilerinden birinin kendisini tanımazlıktan gelen ağabeyinin olduğu fabrikada çalışır. Öteki erkek kardeşinin siperlerde yüzbinlerce genç insan gibi yaşamını kaybetmesine yol açan kurşunları üretmekten duyduğu pişmanlık içindedir. 'Teknolojinin atılım yaptığı dönemlerde ortaya çıkan' salgın bir beyin iltihabı hastalığı olan encephalis lethargica’ya yenik düşerek akıl hastalıklarının tedavi edildiği modern bir hastaneye, 'ellerin ve ayakların bağlanmamasının' düstur haline getirildiği Friarn tesisine yatırılır.

Kırk küsur sene sonra, altmışların düşünsel ortamında şekillenen deneysel psikiyatrinin ve farmasötik endüstrinin yeni gelişmeleri sonucunda, L-DOPA adı verilen (nörolog yazar Oliver Sacks’ın ikinci yapıtı Uyanışlar adı altında kaleme aldığı gerçek bir deneme söz konusu) yeni bir ilaçla uyandırılır.

Will Self’in kendi babasından esinlenerek, 1991’de yayımladığı ve Geoffrey Faber Ödülü’nü kazanmış ilk eserinden beri yayımlattığı dokuz romanının, dokuz derlemedeki öykülerinin ve yedi deneme kitabının bazılarında karakter olarak kullandığı, Psikiyatr Zack Busner’ın yıllar sonra, 2010’da hastanenin eski binasının yenilenen inşa projesini ziyaret ederken hatırladıklarını okuyoruz kitap boyunca; iç içe girmiş, konuşmaların çoğunlukla Audrey tarafından tekrarlanmış ve Zack Busner’ın bilincindeki çağrışımlarla zıplayan ve zenginleşen, çarpılan ve kimi zaman anlamını sökme konusunda alabildiğine bir çaba gerektirdiğini idrak ettirecek bir biçimde...

Şehrin psikocoğrafyasını kaydedenler

Will Self, Oxford eğitimli ama sokakların nabzını yansıtan bir bıçkınlıkta, uyuşturucu ve seksle dolu hedonist bir yaşam tarzını tercih ettiği gençlik yıllarından sonra, son yıllarında, yeteneklerini gitgide genişleterek anlatı için kullanan bir dil cambazı. 1955 yılında Guy Debord’la şekillenmeye başlamış psikocoğrafya yaklaşımının, 21. yüzyılda Britanya’da Stewart Home, Iain Sinclair, Peter Ackyord ve Paul Conneally gibi farklı sanatçı ve yazarlarla birlikte, en önemli temsilcisi haline gelmekte. Metropolün bilinçaltını insanları üzerinden yansıtırken, flaneur anlayışına da selam çakıyor. Şemsiye, tıpkı Ulysses gibi, tıpkı Dalgalar gibi, tıpkı Ses ve Öfke gibi deşifre edilmek için defalarca okunmayı, kapsamlı çeviri denemelerini gerektiren bir yapıt. Ama günümüz teknolojisi bize kolaylık sağlayacaktır: Sesli kitap versiyonunu tercih edecek bir okur, muhtemelen çözümlemeyi yaparken telaffuzun ve vurguların, karakterlerin aksanlarının tipografik uyarlamalarının altından kalkma açısından avantaj sahibi olacaktır. Modern edebiyatın günümüzdeki zirvesinden geçmiş zirvelere göz atan bir yazarla birlikte vakit geçirmek isteyenler için, Şemsiye cazip bir çağrı.

[Aralık 2012]