Granta'dan Küçük Okumalar Rehberi

Karan Mahajan

Dünyanın farklı yerlerinden yazarlardan bahsedeceğim bir “küçük okumalar rehberi” için editörümle anlaşmıştım, ama Londra merkezli Granta dergisinin son sayısında (139. sayı) üçüncü kez Amerikan edebiyatının genç yazarları listesine yer verdiklerini gördüğümden, tüm yazıyı bu listede odaklamak istedim. Ne de olsa Amerikalı yazarların hatırı sayılır bir kısmı dünyanın farklı coğrafyalarından gelen ailelerin çocukları olduğundan, dünya edebiyatı listesi olarak kabul edilebilir.

Granta dergisinin bu tarz listeleri oldukça ünlüdür ve pek çok iyi yazarı önceden haber verir. Bugüne kadar onar yıl arayla dört kez genç Britanyalı yazarlar listesi yayımladılar, yine onar yıl arayla üç kez de genç Amerikalı yazarları sayıp döktüler. Zaman zaman farklı coğrafyaların yazarlarının da bir dökümünü yaparlar. (Bu saygın derginin bir zamanlar Yekta Kopan editörlüğünde Türkiye’de de bir sayısı çıkmıştı, ama prematüre küvezinden çıkamadı ne yazık ki.)

Nisan ayında yayımlanan son sayısında Granta editörleri, yanlarına A. M. Homes, Patrick deWitt, Kelly Link, Ben Marcus gibi yazarları da alarak (2016’nın National Book Critics Circle ve Booker ödüllü romanı Sellout’un yazarı Paul Beatty’den de yardım istemişler, ama ödüller yağmaya başlayınca takvimi uymadığından katkıda bulunamamış) 400’e yakın dosyayı inceleyerek 12 kadın 9 erkekten oluşan 21 isimde karar kılmışlar ve söz konusunu isimlerin birer “işini” yayımlamışlar; ayrıca listede ilk defa kadınların ağırlıkta olmasından da heyecan duymuşlar. Her ne kadar zamanında David Foster Wallace, Donna Tartt gibi yıldız isimleri pas geçmelerine hayıflansalar da, Jeffrey Eugenides, Jonathan Franzen gibilerini gözlemleyebilmekten gurur duyuyorlar. Bu sene pas geçmek durumunda kaldıkları isimler arasında da Tao Lin, Téa Obreht, NoViolet Bulawayo gibi isimler var. Listedeki pek çok isim ya Columbia Üniversitesi’nden ya da Iowa Yazarlık Kursu’ndan geçmiş, hemen hemen hepsi uzmanlık eğitimi de görmüşler.

Dünyanın buluşma noktası

Dergideki isimler arasından en popüleri ve benim de yakın zamanda 22:04 nedeniyle etraflıca bahsettiğim isim Ben Lerner, dolayısıyla onu atlıyorum. Daha önce The National Book Foundation tarafından açıklanan “35 yaş altı 5 yazar” listesinde yer alan Greg Jackson, Prodigals adlı öykü kitabıyla tanınıyor, 34 yaşında, Brooklyn’de oturuyor ve şaka yollu her sabah Paul Auster’la jogging yaptığından bahsediyor. Sana Krasikov, 1979 doğumlu, dönemin Sovyet çocuklarında olduğu gibi Ukraynalı olmasına rağmen Gürcistan’da büyümüş, sonra ABD’ye göç etmişler, bu sene yayımlanan The Patriots adlı romanında Brooklyn-Moskova arasında 1930’lardan beri üç kuşak boyunca gidip gelen insanları anlatıyor. Karan Mahajan, 1984 doğumlu, Hint kökenli, geçtiğimiz yıl National Book Award’ın finalistlerinden olan Küçük Bombalar Cemiyeti adlı romanı Elif Okan Gezmiş çevirisiyle Kafka Kitap’tan yayımlanmış. Dinaw Mengestu, 1978’de Etiyopya’nın başkenti Addis Ababa’da doğmuş, 2008’de yayımlattığı ilk romanı The Beautiful Things That Heaven Bears ile Guardian gazetesinin ilk kitap ödülünü almış, 2015’te son romanı All Our Names yayımlanmış. Oldukça üretken bir şair ve yazar olan 1978 New York doğumlu Jesse Ball’un dilimizde tek yapıtı Sağırlık Berrak Göçer çevirisiyle 2011’de Everest’ten yayımlanmış, son kitabı Sleep, Death’s Brother uyku ve rüyayla ilgili ilginç bir kılavuz kitap. Bush yönetimi ve teröre karşı küresel savaş üzerine ilk romanı The Infernal ile dikkat çeken Mark Doten, Minnesotalı, Soho Press’te editör ve yazmakta olduğu, Trump’ın nükleer savaş başlatacağını öne süren, yeni romanı Trump Sky Alpha’dan bir bölüm dergide yer alıyor. Her birini alternatif dergilerde yayımladığı beş öyküsünün yer aldığı ilk kitabı The Babysitter at Rest ile popüler olan Kaliforniyalı Jen George, Donald Barthelme ve Kathy Acker’a benzetiliyor. Yakınlarda Hep Kitap tarafından Begüm Kovulmaz çevirisiyle ikinci romanı Eileen’in yayımlandığı Ottessa Moshfegh, İranlı bir baba ve Hırvatistan doğumlu bir anneden 1981’de Boston’da dünyaya gelmiş. Şikagolu Halle Butler, senaryo da yazıyor, otobiyografik öğeler taşıyan ve bir bakıma Sırça Fanus gibi bir büyüme romanı sayılan ilk kitabı Jillian’ı 2015’te yayımlamış. Bir başka Kaliforniyalı, 1989 doğumlu Emma Cline’ın geçen yıl yayımlanan ilk romanı The Girls Charles Manson kültü ve etrafındaki kadınlar hakkında bir yapıt, yazarın fotoğraflarına baktığınızda 1970’lerin o tedirgin edici döneminin kadınlarına da benzediğini düşünebilirsiniz. Rachel B. Glaser, resim ve şiir okumuş, Paulina&Fran adlı romanı, Pee on Water adlı öykü kitabı ve iki şiir kitabıyla listeye girmiş üretken bir isim. 1978, New York doğumlu Lauren Groff, Stephen King tarafından da ilk romanı The Monsters of Templeton’ın beğenildiği, Barack Obama’nın ilgisini çekmiş, 2015’teki son romanı Fates and Furies ile pek çok ödüle aday olmuş bir romancı. Gana doğumlu (1989), son dönemlerin siyah edebiyatının popüler isimlerindan Ta-Nehisi Coates tarafından “35 yaş altı 5 yazar” listesine önerilen Yaa Gyasi, ilk romanı Homegoingile PEN/Hemingway Ödülü’yle National Book Critics Circle’ın ilk romanlara verdiği John Leonard Ödülü’nü almış. Aynı yıl doğmuş Catherine Lacey, Nobody is Ever Missing adlı romanıyla geçen sene Whiting Ödülü’nü almış, yeni romanı The Answers bu ay yayımlanacak, Certain American States adlı öykü kitabının da eli kulağında. Chinelo Okparanta, Nijerya’da doğmuş, ilk öykü kitabı Happiness, Like Water’dan (2013) beri özellikle LGBTİ camiasının bir temsilcisi olarak popüler, ilk romanı Under the Udala Trees ile Uluslararası Dublin Edebiyat Ödülü’ne de aday olmuş. 1978 Louisiana doğumlu Garth Risk Hallberg, St. Louis’de okumuş, artık New York’ta yaşıyor ve ilk romanı City on Fire. Anthony Marra, 1984 doğumlu, bir başka John Leonard Ödülü almış yazar; 2013’te yayımlanan, Çeçenistan’la ilgili romanı Hayat Denen Mucizeler Bütünü, geçen sene Pegasus tarafından Alaz Kuseyri çevirisiyle dilimizde de basılmış; The Tsar of Love and Techno adlı bir öykü kitabı daha var. Tayvanlı bir ailenin çocuğu olan Esmé Weijun Wang’ın romanı The Border of Paradise; Amerika’nın orta-batısında doğan, San Francisco’da yaşayan yazarın The Collected Schizophreinas adıyla yayımlanan denemeleri Graywolf Nonfiction Ödülü’ne hak kazanmış. New Jersey’den 1980 doğumlu Joshua Cohen, listedeki neredeyse tek Güzel Sanatlar Yüksek Eğitimi (Master of Fine Arts) görmeyen isim, aslında Manhattan Müzik Okulu mezunu ve yakında beşinci romanı Moving Kings yayımlanacak, dört de öykü kitabı var. Dergide yer verilen son isim Claire Vaye Watkins, 1984 doğumlu, Kaliforniyalı, Battleborn adlı öykü kitabıyla ve Gold Fame Circus adlı romanıyla tanınıyor; bir üniversitede ders veren yazarın babası bu listedeki Charles Manson kültüyle ikinci bağlantıyı oluşturuyor: Paul Watkins, zamanından Manson ailesinin çevresinde olup, “Helter Skelter”la birlikte müjdelenen şiddet dönemi başlamadan, Tate cinayetleri öncesinde uzaklaşan ve sonra da kült hakkında tanıklık eden bir isimmiş.

Bu liste üzerine çalıştığım ve iki Manson referansı gördüğüm gün, hâlâ okumakta olduğum Paul Auster’ın 4321’inde 778. sayfada “Charles Manson and the Tate-LaBianca murders” ibaresini görmem de kişisel bir tesadüf oldu; hayrola.

[Haziran 2017]

Karanlıkta Kalmış Bir Kıtaya Işık Düşürmek

Chimamanda Ngozi Adichie

Mayıs ayında dünyanın en popüler şarkıcılarından Beyoncé, son albümü Lemonade’i yayımladı; albüme eşlik eden bir saati aşkın bir filmle birlikte. Görsel-işitsel açıdan ortaya koyduğu etkileyici performans, pop müziğin birkaç adım ötesinde, kişisel ifadelerine siyasi-kültürel etkileyici bir katman eklenmiş olarak takipçilerini etkiledi. Amerikalı olmasına rağmen siyahi dünyanın bir insanı olarak Beyoncé, hem Amerika’daki “siyah güç” hareketini hem de Afrika’daki köklerini hatırlayıp gitgide artan yoğunlukta sanatına katıyor.

Lemonade albümünün hem kültürel hem de şiirsel altyapısında Kenya’da doğmuş Somali kökenli şair Warsan Shire’ın katkısı büyük; Afrikalı kadınların hayatından esinlenerek Afrika edebiyatının etkileyici şiirlerini yazmış, Teaching My Mother How To Give Birth adlı kitabıyla ün salmış Shire’ın bir yapıtı olarak da kabul edecekler çıkacaktır Lemonade’i. Mesela The Guardian gazetesinden Ainehi Edoro, aslında Beyoncé’nin imgesel ve şiirsel söyleminin Afrikalı yazarlar tarafından oluşturulduğunu, Beyoncé’yi Afrika’nın yarattığını ileri sürdü. Beyoncé’nin “Flawless” şarkısında Nijeryalı yazar Chimamanda Ngozi Adichie’nin, “Hepimiz feminist olmalıydık” konulu TED konuşmasından bir pasaj kullanmasıyla, yazarın kitaplarının satış patlaması yaptığını örnek veriyor Edoro. Halbuki daha ilk öykülerinden itibaren ödüller toplayan, bazıları dilimize de çevrilen romanları Orange ve Booker’a aday gösterilmiş, Commonwealth Yazar Ödülü’nü almış Purple Hibiscus, PEN Sınır Ötesi ve Orange ödüllerini kazanmış Yükselen Güneşin Ülkesinde (Nur Küçük çevirisiyle, İthaki) ve National Kitap Eleştirmenleri Ödülü’nü kazanan, Baileys Kadın Yazarlar Ödülü’ne ve Uluslararası IMPAC Dublin Edebiyat Ödülü’ne aday olan Amerikana (Zeynep Çiftçi Kanburoğlu çevirisiyle, Can) ile pek çok başarı kazanmış oldukça başarılı bir yazar Adichie. Yine de Beyoncé etkisiyle MTV Afrika Müzik Ödülleri’nde ve Grammy Ödülleri’nde adı geçen Adichie, Beyoncé’ye ilham veren TED konuşmasının kitabının yayımlanmasının ardından 2015’te Time dergisinin “En Etkili 100 Kişi” listesinde kendisine yer buluyor.

Kendi adıma, popüler kültürün ötesinde Afrika kültüründen ve edebiyatından ne bildiğimi düşünmeye koyuldum Beyoncé hakkındaki yazıyı okuduktan sonra. Adichie’nin kitaplarını bilmeme rağmen okumamış olduğumu fark ederek, Nijerya’da 1960’larda yaşanan darbe ve iç savaş yılları hakkındaki romanı Yükselen Güneşin Ülkesinde’yi okumaya başladım. Daha önce okuduğum bazı Afrikalı yazarların (Etiyopya kökenli Dinaw Mengestu, Nijerya kökenli Teju Cole ya da bizde Bora Korkmaz çevirisiyle Ayrıntı’dan kitapları yayımlanan Kenyalı Ngugi Wa Thiong’o) kitapları aklıma geldi. Ama koskoca bir kıtanın, müthiş zenginlikteki yerel kültürlerin emperyalizm, sömürgecilik ve sonrasındaki paylaşım savaşımları nedeniyle sıkıştırılmış bir yaşama ve edebiyata mahkum kılındığını düşündüm.

Kimi zaman Kuzey Afrika’dan, kimi zaman da Güney Afrika’dan ağırlıklı olarak Coetzee ya da Lessing gibi “beyaz” yazarların kitaplarını da okumuşluğum vardı, ama Sahra-altı olarak bilinen, o çok geniş ve dünyadaki yaşamın kökeni olduğu düşünülen coğrafya hakkında aslında ne kadar az şey biliyor, ne kadar az kişi tanıyordum. Hatta yıllardır çok istememe rağmen ne bir Nuruddin Farah ne de Chinua Achebe kitabı okuyabildim bugüne kadar. Aynı şekilde, son yıllarda çok sık karşıma çıkan Kongo kökenli Fransızca yazan Alain Mabanckou’nun kitaplarını da çok istememe rağmen okumadım henüz. Demek ki benim için de bakir bir edebiyat sayılan Afrika edebiyatına yönelmek gerekiyor ve bunun için Beyoncé’yi beklemiş olmak hafif bir utanç veriyor.

Africa39: Afrika’nın yeni sesleri

Afrika edebiyatına ulaşmak için bir kitabevine girdiğimde, dünya edebiyatına ayırdıkları bölümlerin daha çok dil bazlı olduğunu, yani İngilizce, Fransızca, Almanca, Rusça, İspanyolca dillerinden çevrilen kitaplara kendi kategorilerinin altından ulaşılabilirken, Afrika edebiyatından çevrilenlerle mesela Doğu Avrupa ya da Uzakdoğu ve hatta İskandinav edebiyatından çevrilenlerin aynı kategoride karmakarışık koyulduğunu gördüm. Gürcü bir yazarla Norveçli bir yazar, Mısırlı bir yazarla Güney Afrikalı bir yazar yan yana diziliyor, “ve diğerleri” kategorisi gibi sevimli bir kategoriyi oluşturuyor. Dolayısıyla tek tek bize ulaşmış yazarları aramaktan daha farklı bir yöntem bulmam gerekiyordu. Aklıma e-kitaplar arasında bakınmak geldi ve Africa39: New Writing from Africa South of the Sahara adlı derlemeyi buldum. Daha önceden Bogota39 ve Beirut39 versiyonları da yayımlanan bu derlemede, üç kişilik bir jüri tarafından seçilen, kırk yaşına ulaşmamış 39 Afrikalı yazarın metinleri yer alıyor. Editörlüğünü Ellah Allfrey üstlenmiş ve Nobel ödüllü Wole Soyinka da, “Afrika’yı anlamak için asla tek kişiyi dinlememeli, çok fazla tanıklığa ulaşmalı” mantığının altını çizdiği bir önsöz yazmış.

Derlemeye işleri seçilmiş yazarlar genç ve çok farklı ülkelerde doğmuş, bir kısmı da Batılı ülkelere göç etmiş Afrikalıların çocukları. Yoğun bir sömürgeleşme sürecinden geçip Batılılar tarafından etkilenmiş ülkelerde, farklı etnik kabilelere mensup insanların önce sömürge yönetimlerinden kurtulup sonrasında birbirleriyle kıyasıya iktidar mücadelelerine girmeleri, devrimlerle darbeleri, katliamlarla soykırımları getirmiş ve koca bir kıtanın halkları dünyaya adeta saçılmış. Adichie dahil Nijerya’dan on isim var, ardından Kenya yedi, Güney Afrika da altı isimle geliyor. Kongo, Uganda, Cape Verde, Ekvator Ginesi, Gana, Malavi, Fildişi Sahilleri, Etiyopya, Somali, Luanda, Zambiya, Zimbabve, Tanzanya yazarların doğduğu ya da kökenlendiği ülkeler; bazıları ABD, İsviçre, Büyük Britanya, Brezilya, İtalya ve hatta İrlanda vatandaşı. Benim şahsen adını duyduklarım Chimamanda Ngozi Adichie, Dinaw Mengestu ve Ghana Must Go ile popüler olan Taiye Selasi oldu. Paylaşılan metinlerde Afrika’nın sömürgeleştirilmesi ya da otoriter yönetimler ya da etnik çatışmalar arka planı oluştururken gündelik yaşam, küçük insanların kaderleri, Afrika’yı yeniden yapılandırmanın formülleri anlatılıyor. Bloomsbury tarafından yayımlanan kitapta, bambaşka bir coğrafyanın, kimi zaman büyülü kimi zaman şiddetli katmanlarla aktarılan edebiyatı, muhtemelen tarih ve güncel siyaset incelemelerinde göremeyeceğimiz detaylarıyla bizim pek tanımadığımız, ancak Kurtuluş’un sokaklarında, futbol sahalarında ya da uluslararası toplantılar öncesinde görebildiğimiz bu insanların kültürlerini bize yansıtıyor.

[Temmuz 2016]