Yeni İrlanda Edebiyatı: Kim Bu İrlandalılar?

Sinead O'Connor

Önce ikinci dönem seçilen cumhurbaşkanları Michael D. Higgins'in kapsayıcı seçim konuşması dikkatimi çekti, bencilliğin ve ayrımcılığın yükselişte olduğu bir dönemde diğerkâmlık ve olabildiğince kapsayıcılık içeren konuşmasıyla ikinci yedi yıllık dönemine başlayan sevimli adamın kim olduğunu merak ettim. 1941 doğumlu politikacı aynı zamanda bir şair ve akademisyenmiş, İrlanda İşçi Partisi liderliğini yaparken cumhurbaşkanı seçilince istifa ederek tarafsız cumhurbaşkanı olmuş ve büyük bir kabulle ikinci dönem de aynı göreve devam edecek.

Ardından kendisinin çalkantılı, mücadeleli ve skandallı protest pop yıldızı kariyeri kadar ağabeyi Joseph O'Connor'un, bizde Can'dan Püren Özgören'in Satıcı ve Sel'den Süha Sertabiboğlu'nun Denizler Yıldızı çevirisini bildiğimiz, aslında on iki kurgu yapıt ve beş kurgudışı yapıtla üretken ve ilgi çekici yazarlık kariyeriyle de ilgilendiğim, Sinead O'Connor'un Şuheda adıyla İslam'a geçmesinin haberi yayıldı, hemen de İslam'ın erkek egemen pratiklerini eleştirip kırmaya girişerek üstelik.

Son olarak, doğal olarak benim asıl ilgimi çeken, Man Booker Ödülü Kuzey İrlandalı Anna Burns'ün Milkman adlı romanına verildi. Belfast doğumlu Burns, bu üçüncü romanını yazarken devletin sosyal yardımlarından yararlanıyormuş ve ödülü aldıktan sonra verdiği röportajlardan birinde ödül kazandığını gerekli kuruma bildirip artık sosyal yardımların kesilmesine imkân vereceğini belirtmişti. Romanı Milkman çok fazla gerilim yüklü bir coğrafyada, kavgaların ve ayrımların doruğuna çıktığı 1970'lerde bir genç kızın, kendisinden yaşça çok büyük aslında kesinlikle bir sütçü olmayan ama sütçü olarak anılan bir istihbarat görevlisi tarafından yakından taciz ve takip edilmesi sürecinde, asıl olarak toplumlarıyla, aileleriyle, erkeklikler ve kadınlıklarla, kimlik ve kavga siyasetleriyle nasıl başa çıkabildiğini ele alıyor. Çok katmanlı, çok temalı bir anlatıyı, kendisine özgü bir mizah ve anlatma şevkiyle kurgulayabilen Anna Burns, ödülle dikkati çekerken edebiyatının hiç de boş olmadığını okura kısa sürede sezdirebiliyor. Son yıllarda Man Booker'a layık görülen metinlerde çok veçheli bir doluluk dikkati çekiyor ve Anna Burns de istisna değil. 

İrlandalılığın, gerek Dublin gerekse Belfast merkezli olsun nasıl bir şey olabileceğini, bu son gelişmelerden sonra daha ciddi düşünmeye başladım. Gerek kendi İrlanda tarihi olsun gerek Britanya'yla ilişkileri olsun, popüler kültürden ve haber akışlarından bana süzülenlerden, sadece çok da net olmayan birtakım izlenimler elde edebilmiştim bugüne kadar. İngiliz edebiyatının en önemli isimleri de kabul edilen Oscar Wilde, James Joyce, Samuel Beckett, Flann O'Brien gibi isimleri elbette biliyordum, ama hiçbirinin külliyatını baştan sona kat etmemiştim, hatta James Joyce'un Ulysses romanının Norgunk'tan Armağan Ekici çevirisinde bir yerlerde kaybolmuş durumdaydım en son. İngilizlerle ortak krallıktan Dublin merkezli İrlanda'nın 20. yüzyılın başlarında, dünya savaşını takiben ayrıldığını, ama Belfast merkezli bir kısmının Kuzey İrlanda adıyla hâlâ Birleşik Krallığa bağlı olduğunu ve orada da Protestanlarla Katolikler, Kraliçeye bağlı olanlarla bağımsızlık yanlıları, düzencilerle isyancılar arasında terör taktiklerinin de kullanıldığı muazzam kavgaların verildiğini biliyordum, ama izlediğim tüm filmlere ve okuduğum tüm kitaplara rağmen genel bir izlenimin ötesine geçemiyordum. Kimi İrlandalı yazar siyasi ve toplumsal kavgaları realist bir arka plan olarak kullanmaktan çekinmeseler de kavga dışı öyküler anlatıyordu (mesela yayına hazırlama fırsatı bulduğum için öyküleriyle tanıştığım ve çok sevdiğim Edna O'Brien'in metinleri gibi). Kimi İrlandalı, 19. yüzyılda yaşanan büyük kıtlık ve peşi sıra başlayan, ama bugün bile bittiği söylenemeyen Amerika'ya kitlesel göçü yazıyordu (Colm Toíbin'in Everest'ten İrem Sağlamer çevirisiyle yayımlanmış ve filmi de olan Brooklyn ya da Colum McCann'in YKY'den Kıvanç Güney çevirisiyle yayımlanmış Transatlantik romanlarında olduğu gibi). Kimisiyse çeşitli müzik ve sahne sanatlarıyla ilgili karakterler ve ilgiler içeren matrak romanlar ortaya koyuyordu (Roddy Doyle'un filmiyle de meşhur The Commitments dahil pek çok romanı ve Joseph O'Connor'un son romanı The Thrill of It All'da ele alındığı gibi). Kimisi de yoksulluğun, yakın dönemdeki dünya borç krizinin ilk vurduğu ülkelerden biri olmanın, işsizliğin toplumdaki etkilerini temalarına yediriyordu (1976 doğumlu Donal Ryan'ın ilk romanı 2012 tarihli The Spinning Heart'ta olduğu gibi).

En iyisi tek tek örnekler aklıma getirerek İrlandalılığı anlamak yerine, topluca örnekler verecek bir yapıta bakmak daha sağlıklı olacak: Granta dergisinin 2016 sayılarından biri, 135. sayısı Yeni İrlanda Edebiyatı'na ayrıldığından, bugünün İrlandalılarının meselelerini ve yazdıklarını bir nebze olsun tanımak mümkün olabilir. Aralarında Coíbin, Doyle, Ryan gibi bahsettiğim isimlerin dışında Kevin Barry, Emma Donoghue, Sally Rooney, Sara Baume gibi 15 farklı ismin öyküleri, yazıları ve şiirlerinin yer aldığı dergi vasıtasıyla, İrlanda'yı ve İrlandalılığı daha iyi anlayacağımı umuyorum. Böylece hem ulusal niteliklerini İngilizlikten ayırıp ortaya çıkartırken nasıl İngilizce'nin en iyi örneklerini ve yapıtlarını verebilecek kadar mükemmelleştiklerini, her an kavga çıkarabilecek çizgide durup nasıl sıkı dayanışma yapabildiklerini, tüm çelişkileri ve depresyonlarına rağmen hayata ve sanata ısrarla devam edebildiklerini anlayabilir, günümüzde cumhurbaşkanı bile şair olan bir toplumdan, kültürden dersler çıkarabilirim belki.

[Kasım 2018]

Güzün Dökülen Yapraklarına Eşlik Edenler

Karl Ove Knausgaard

Sonbahar her nedense pek çok açıdan yeni başlangıçların mevsimi oluyor. Belki de okul çağından kalan bir alışkanlıkla, eylül ayı, hayatımızdaki çarkların yeniden dönmeye başlaması anlamına geliyor. Uzun ya da kısa bir yaz tatilin sonunda, belki yeni kurumlarda belki eski kurumlarda eğitim, iş yeniden yoğunlaşıyor. Yayıncılık için de geçerli bu elbette, bir bakıma “sezon başlangıcı” gerçekleşiyor ve yayınevleri, okurlarına büyük ümitlerle okuyacakları yeni kitaplar sunuyor. Her yıl kimileri için okunacaklar tükenmiş gibi gözüküyor, kimileri için okunacaklar asla bitmiyor ama mutlaka bir-iki heves edilecek, önceden beklemeye geçilecek, yayımlanacağı tarih ajandalara not edilecek kitap bulunuyor. 2018 sonbaharının başında ben de Anglosakson yayın piyasasında yayımlanacağı şimdiden müjdelenmiş yapıtları not etmek istedim.

Geçtiğimiz yıllarda büyük bir hevesle okuduğumuz Karl Ove Knausgaard’ın Kavgam serisi kitapları İngilizcede, eylül başladığında, nihayet tamamlanmış olacak. 1200 sayfaya yakın The Endadındaki bu son ciltte Hitler’in Mein Kampf’ı üzerine de bir bölüm yer alacakmış. Bakalım Knausgaard’ın kendisini ortaya koyarak edebiyat tarihine geçtiği bu dizi nasıl sonlanacak. Gerçi ben Monokl çevirisini bekleyeceğim, ama pek çok Knausgaard hayranı son kitaba gelmeden çoktan yazarın bir diğer serisini, “mevsimler dörtlemesi”ni İngilizce çevirilerinden okumaya başladı.

Uzun zamandır yeni bir kitabı yayımlanmayan ama çoksatarlar listesinde her kitabıyla kendine yer bulmuş, özellikle Uçurtma Avcısı’yla fenomenleşmiş Khaled Hosseini, eylül ayında yine bir mülteci öyküsüyle ama bu sefer çizimlerini Dan Williams’ın gerçekleştirdiği bir çocuk kitabıyla okurlarına ulaşacak. Hosseini, Suriye’nin Humus bölgesinden kaçmaya çalışan bir aileyi anlatısının odağına yerleştirmiş Sea Prayer kitabında.

Popüler ve başarılı İngiliz romancı Kate Atkinson’dan eylül ayında İkinci Dünya Savaşı döneminde geçen bir casusluk romanı geliyor. Transcription adlı romanda, savaş süresince casus olarak görev yapmış ama savaş sonrasında radyoda “normal” olarak çalışan bir kadının gizemli ve tedirgin edici geçmişinin hatırlatılmasını kaleme almış Atkinson. Bakalım hemen hemen her kitabıyla ödüllere aday olan yazar, bu son romanıyla ne kadar ses getirecek?

Vladimir Nabokov’un ardından Amerika’ya göç etmiş ve İngilizce yazan en matrak Rus olan Gary Shteyngart’ın yeni romanı Lake Success de eylülün merak uyandıran yapıtlarından. Bankada fon yöneticisi olan başkahramanının, zamane Amerika’sında Kerouacvari bir yol macerasına çıkmasını kaleme alan Shteyngart, tüm dünyayı etkileyen bu kültüre Putin Rusya’sından çok daha farklı yaklaşarak olsa da, yine de matrak bir ayna tutacak muhtemelen, daha önceden pek çok kez yaptığı gibi.

Güz Murakami’yle başlar

Ekim ayını iple çekmemin en önemli nedeni ise, Haruki Murakami’nin Killing Commendatore adlı son romanının Philip Gabriel ve Ted Goossen tarafından yapılan İngilizce çevirisinin ulaşılabilir hale gelecek olması... Türkçesinin ne zaman çıkacağını bilemiyorum, ama 21. yüzyıl boyunca yayımlanmış tüm Murakami romanlarında olduğu gibi, ülkemizdeki raflara ilk düştüğünde almaya koşturacağımı biliyorum. Şimdiden sansasyonel haberlerle biz Murakamiseverleri de ısındırıyorlar zaten; yok Hong Kong kitap festivaline kabul edilmemiş, yok Muhteşem Gatsby’ye nazireymiş... Nihayetinde tonu oldukça olgunlaşmış Murakami’den kocaman bir roman geliyor.

Ekimi bekleyen bir başka okur kitlesi de, Jodi Picoult severler. Kişisel olarak henüz hiç uğramamış olmama rağmen Picoult’nun çağdaş okurlar tarafından çok sevildiği sık yayımlanan ve ilgi duyulan romanlarından anlaşılıyor. Yeni romanı A Spark of Light’da Picoult, günümüzde kanıksanmış bir kriz durumunda neler olduğunu kurgulamış: Silahlı bir saldırgan her an herhangi bir mekanı basabilir ve kurşun yağdırıp insanları rehin alabilir. Picoult’nun yeni romanında bu mekan, bir kadın sağlığı kliniği. Üstelik rehine krizinde arabuluculuk yapacak deneyimli polis memurunun kızı da o gün klinikte... Yazarın bu cesur temasının tansiyon kadar dayanışma da içerdiğini belirtiyorlar.

Yıldızı kuvvetli parlamaya başlamış çoksatar romancılardan biri de Barbara Kingsolver. Aynı zamanda çok ödüllü bu yazarın dilimize daha önceden Hayvan, Sebze, Mucize: Bir Yılın Yemek Güncesi adlı kurmaca dışı sayılabilecek, neler yediğimizin üzerine eğildiği yapıtı Seda Çıngay çevirisiyle Bilge Kültür Sanat’tan ve 2010’da Orange Ödülü kazanmış, 1950’lerin Meksika’sında Diego Rivera, Frida Kahlo ve Lev Troçki aşk üçgenini de kapsayan Boşluk adlı romanı Çela Saranga çevirisiyle Pegasus’tan yayımlanmıştı. Önümüzdeki ekim ayında da Unsheltered adlı son romanı çıkacak. Günün koşullarında kendi hayatı tüm çabalarına rağmen dağılan orta yaşlı, çalışkan ve azimli bir kadının, kendisine miras kalan tarihi ama metruk evin geçmişini araştırdığında rastladığı iki ailenin hikayesini kaleme almış Kingsolver.

Ekimin bir diğer sürprizi de, bir önceki romanı bizde Doğan Kitap’tan Omca Korugan çevirisiyle yayımlanmış Z: Zelda Fitzgerald’ın Romanı’yla Büyük Buhran öncesi Altın Çağ’a denk gelen Yitik Kuşak Amerikalıların yükselişlerini ve düşüşlerini maharetle yazabileceğini gösteren Therese Anne Fowler’dan gelecek: A Well-Behaved Woman. New York‘un en zengin ailelerinden Vanderbilt ailesinin romanını kurgulayarak buhran yıllarının yükseklerde nasıl yaşandığını kaleme almaya devam ediyor anlaşılan Fowler.

Kişisel olarak ekim ayında yayımlanacak kitaplar arasından merak ettiğim son kitap, İrlanda edebiyatının çağdaş yıldızı Colm Tóibin’in İrlanda edebiyatının ustalarının babaları hakkında yazdığı incelemeleri barındıran Mad, Bad, Dangerous to Know: The Fathers of Wilde, Yeats and Joyce adlı çalışması olacak. Babalarının bu ünlü İrlandalı yazarları nasıl “delirttiğine” bir bakmalı!

Kasım ayına müjdelenmiş kitaplardan dikkatimi çekenler ise, çarpıcı kitabı A Manual for Cleaning Women’in ardından gelen yeni öykü kitabı Evening in Paradise: More Stories ile Lucia Berlin; dilimize hiç çevrilmemiş Meksikalı yazar Amparo Dávila’nın (Brezilyalı Clarice Lispector gibi) Kafka ya da Poe öykülerini andıran tutku, takıntı, yalnızlık ve korkularla dolu metinlerinden oluşan The Houseguest And Other Stories’i; uzun zaman sonra tekrar bir dedektiflik romanı yazan matrak Jonathan Lethem’in The Feral Detective’i; Ian Flemming’in ardından son yıllarda James Bond efsanesinin yaratıcılığını yapan Anthony Horowitz’in Bond’un 007 olmadan önceki maceralarını anlattığı Forever and a Day’i ve bizim hâlâ Sel’den Emrah Serdan çevirisiyle yayımlanan Saflıkromanını okuduğumuz Jonathan Franzen’ın yeni düzyazı kitabı The End of the End of the Earth. Sonbaharın düşen yapraklarının okurlar için yeni kitapların yaprakları olması dileğiyle.

[Eylül 2018]

Okur İçin İşaret Fişeği: IMPAC 2013

Kevin Barry

Ödüller “işaret ederler” okurlara. Yazarlara da, maddi getirilerin ve prestijin yanı sıra, meraklı yeni okurlar kazandırdığı söylenebilir. Dublin’de IMPAC şirketiyle birlikte kütüphanelerin verdiği ödüle, bu yıl Kevin Barry’nin City of Bohane (Bohane Kenti) adlı ilk romanı layık görülünce, meraklı bir okur olarak kitabın peşine düştüm. 

1996'dan beri dünyanın çeşitli yerlerindeki kütüphane okurlarının önerileriyle belirlenen liste doğrultusunda verilen bu ödülden, Benim Adım Kırmızı’yla Orhan Pamuk alınca haberdar olmuştum. O zamandan beri raflarıma ekleyeceğim yeni yazarları belirleyen bir işaret fişeği olarak bu ödülü de kullanırım. Üstelik sadece kazananları değil, ne de olsa kimi zaman adaylar kazananlardan çok daha çarpıcı olabiliyor. Örneğin 1999’da kazanan Andrew Miller’ın Ingenious Pain'i (Maharetli Acı) pek ses getirmezken, adaylar arasında Don DeLillo’nun Underworld (Dünyaaltı) ya da Haruki Murakami’nın Zemberekkuşu’nun Güncesi ve Bernard Schlink’in Okuyucu’sunun bulunması iyi bir örnek olabilir. (Benim Adım Kırmızı’nın en önemli rakibi ise Jonathan Franzen’in Düzeltmeler'iydi.) Bu sene de, önemli rakipler arasından sıyrılmış Barry: Houellebecq’ten Harita ve Topraklar, Murakami’den 1Q84, Otsuka’dan Tavan Arasındaki Buda ve yine Miller’dan Pure (Saf) gibi... 

İrlanda, İngilizceyi kendine özgü kullanarak sağlam bir edebiyat geleneği üreten bir ülke. Anglosakson Britanya’yla dinsel, idari ve ekonomik aşk/nefret ilişkisi geliştiren, müthiş kıtlık ve yoksulluk dönemleri geçirirken yeni dünyaya durmadan insan gönderen, klanlaşmanın çeteleşmeyi andırdığı, gerçekliğinin sık sık kurguya karıştığı bereketli bir diyar. Joyce ve Beckett kuşağından Toíbin, McCann, Doyle kuşağına mütemadiyen sıkı işler üretiliyor İrlanda’da. (Colm Toíbin ve Columm McCann’in 2006 ve 2011’de IMPAC aldığını belirtelim.) Egemen dili arsızca kırmaktan çekinmeyen bağımsız bir edebiyatın böyle bir gelenek oluşturması şaşırtıcı değil elbette. Kevin Barry, bu kuşağın pek genç olmamakla birlikte, yeni temsilcilerinden sayılır. 1969 doğumlu yazarın, There are Little Kingdoms (Küçük Krallıklar Var) adıyla ilk öykü derlemesi 2007’de çıkmış. 2011’de bahsi geçen romanı yayımladıktan sonra, geçen sene bir öykü derlemesi daha okurlara sunulmuş: Dark Lies the Island (Adaya Karanlık Çökünce). XXI. yüzyılda dünya çok kültürlü ve enformasyon ağlarıyla iç içe geçmiş, dolayısıyla Barry’nin öykülerindeki konu seçimleri diskolardan küresel terörizme yayılan bir çağdaşlıkta. Dili ise -özellikle karakterlerini konuştururken- yoğun aksanlı, en azından buradan aşina olamadığımız, çözmek için çaba gerektiren ama oldukça eğlenceli. İskoç kült yazar Irvine Welsh’in dili de benzer yoğunlukta bir aksan taşırdı, nitekim elimdeki City of Bohane (Bohane Kenti) nüshasının daha kapağında Welsh’in Barry’yi muştulayan bir övgüsü bulunuyor: “Bu adalardan yıllardır çıkan en dikkat çekici ve özgün yazar.”

Joyce dilli Tarantino şekilli bıçkın İrlanda sokakları

City of Bohane’e (Bohane Kenti) gelince: Bohane, İrlanda’nın batısında, kurgusal bir kent (yazar Porto’dan esinlendiğini söylüyor). 2053 yılında her türden mahallenin çeteleri, New York Çeteleri filmini andırır biçimde birbirleriyle kapışmaktadırlar. Şehrin gösterişli mahalleleri villa siteleri ve apartman bloklarından oluşurken, iki yüzyıl öncesinin Manchester’ını andıran pis endüstri mahalleleri Bohane nehrine kıyılanmıştır. Ana caddeler ve kıyı şeridinin temiz kısmı, caz çağını andıran mekanları ve polisiyelerden çıkmış izlenimi veren karakterleriyle doludur. Roman iki aks üzerinden ilerliyor: Çete savaşları ile en gösterişli çetenin, aynı zamanda şehrin kodamanlarının lideri, eşi ve eşinin eski sevgilisi, kendisinin de kan davalısının arasındaki aşk üçgeni. Karakterler dış görünüşlerinin, kıyafet tarzlarının ayrıntılı tasvirleriyle çizgi roman estetiğini andıran tipler, kurmaca diyalektleriyle de 2053’ün bıçkın sokak dilini yansıtıyorlar. Teknoloji pek de hakim değil Bohane metropolüne, daha çok Steam Punk tarzında olduğu gibi primitif: Otomobillerin yerine tramvaylar, telefonun yerine mektuplar kullanılıyor. Ortamda bir Mad Max atmosferi hakim; çetelerin birbirleriyle yaptıkları meydan savaşları ve çetelere hükmetmek için birbirlerini ekarte etmeye çalışan liderler ve yardakçıları bu ortamı sağlıyor. 

Muhtemelen filme aktarılacaktır, zaten sinematografik bir yaklaşımla yazılmış: Barry bilinçli bir şekilde Amerikan televizyon dizilerinde yaygın olarak kullanılan estetiği ve kurgu temposunu (kısa ve seri bölümler) kullandığını belirtiyor. Joyce ile Tarantino’nun işbirliği yaptığı bir roman denebilir City of Bohane’e. Biz coğrafi ve kültürel olarak uzak olan okurlar için böyle gözükürken, İrlandalılar için kendi tarihlerinin bir özeti yer alıyor romanda, en azından bazı yorumlara göre. Bir İrlandalı nasıl karşılar yapıtı bilemem ama metropol kavgalarına aşina olduğumuz bugünlerde biz kendi geleceğimizi de görebiliriz Bohane meydanında.

[Eylül 2013]

Bir Anneler Günü Denemesi

Jeanette Winterson

Anne olmadan önce kadındılar, kadın olmadan önce çocuk. Kimisi kendi ailesinden başka bir aileye gitmişti, kimisiyse ne kendi ailesinden ne de bir başkasının ailesinden kabul görmüştü. Bazen aşk, bazen pazarlık, bazense düpedüz şiddet sonucunda bir erkeği kabul etmişler, sonunda da çocuklarını doğurup anneliği yaşamışlar. Çocuklarını terk edenler olduğu gibi çocukları tarafından terk edilenler de olmuştur. Her türlü olasılığı var anneliğin, istisnalarla dolu olasılıklar; olmayanı da var elbette, çok isteyip de olamayanı. İnsanlığın geniş hallerinden anneler, tüketim toplumu tarafından her yılın mayıs ayında çağdaş bireysel törenlerle anılırken, bazı yazarlar tarafından da bir başka anılıyorlar.

İrlandalı Colm Tóibín, anneler (daha da geniş olarak aile bireyleri) hakkında ısrarla yazan isimlerden... İki öykü kitabından biri Mothers and Sons (Anneler ve Oğullar), ötekisiyse The Empty Family (Boş Aile) adını taşıyan Tóibín, Katolik İrlanda’ya yakışır biçimde, merkezi bir anne figürü üzerinde çeşitli varyasyonlar yazmıştı. Hatta son romanı, İsa’nın annesi Meryem’in oğlunu anlatışı hakkındaki The Testament of Mary’de tüm Katoliklerin annesini bile ele almaktan çekinmemişti. Kurgu yapıtlarının yanı sıra incelemeleri ve derlemeleriyle de tanınan yazar, geçtiğimiz sene yayımladığı son kitabında yazarların sadece anneleriyle değil genel olarak aile bireyleriyle ilişkilerini incelediği denemelerini yakınlarda bir araya getirdi: New Ways To Kill Your Mother (Annenizi Öldürmenin Yeni Yolları) adını taşıyan bu derlemenin iddialı başlığının, metaforik de olsa, çarpıcı olduğunu yadsıyamam.

Yazarların, aileleri ile çalışmaları arasına gerdikleri ipler üzerine denemelerden oluşuyor Tóibín’in çalışması. Daha önce IMPAC dahil çeşitli ödüller alan en önemli çalışması The Master’da (Türkçeye Üstad adıyla çevrilen tek romanı) Henry James'in son yılı üzerine kalem oynatmıştı Tóibín, “Jane Austen, Henry James and the Death of Mother” başlıklı New Ways’in açılış denemesindeyse anne eksikliği/teyze ikamesi mevzusunu iki yazarın yaşamları ve yapıtları üzerinden anlatmış mesela. Kitabında daha çok İrlandalı yazarları ele alsa da, Thomas Mann, Borges, John Cheever, hatta baba eksikliği konusunda Obama’yla karşılaştırılan James Baldwin gibi isimlerin de sadece annelerinin değil özel yaşamlarındaki yakınları üzerine eğiliyor.

İrlanda’nın son dönemde yetiştirdiği en parlak yazarlardan Tóibín açık eşcinselliği, eleştirel İrlandalılığı, estetik boyutu yüksek edebiyatı ve üretkenliğiyle gün geçtikçe daha fazla dikkat çekiyor. Babasını çocuk yaşta kaybetmiş, evi terk etmiş annesinin yokluğuyla (sonra da mesafesiyle) kendi ailesi açısından pek de şanslı sayılmaz, belki de bu nedenle eleştirel yazı yeteneklerini aile meselesinde odaklaması gayet yerindedir.

Anneler: Tüm varlıkları ve yokluklarıyla çocukları örenler

Son yapıtlarında kişisel hayatındaki aile meselesinde odaklanan bir başka yazar da, Jeanette Winterson. 2011’de yayımladığı Why Be Happy When You Could Be Normal? (Normal Olacakken Neden Mutlu Olasın?) adlı otobiyografik anı kitabında yazdığı üzere gerçek ailesi tarafından terk edilen Winterson, on altı yaşında lezbiyen olduğunu keşfettiğinde üvey ailesinden de uzaklaşmak durumunda kalır. Üvey annesinin zamanında kendisine sorduğu manidar soruyu yıllar sonra yapıtına isim olarak seçen yazar, ailelerin çocuklar üzerindeki kontrol arzuları ve baskıları üzerine kendi deneyimlerinden hareketle azımsanmayacak ağırlıkta saptamalar yapar. Doksanların yıldız romancısının İletişim’den Türkçeye aktarılan romanlarının yeni baskıları yapılmıyor bildiğim kadarıyla; umarım Sel Yayıncılık, Bedende Yazılı’yla başladığı Winterson yapıtlarının yayıncılığında eksikleri kapatır. İnsan ilişkilerinin katı cinsiyet kategorilerine hapsolmamış hallerini yaşayıp yazan bu tarz yazarlardan, dogmatik olmayan bakış açıları edinmek hiç de kötü olmaz.

Son olarak Lionel Shriver’ın Kevin Hakkında Konuşmalıyız romanını, anneler günü hediyesi olarak ortaya atmak istiyorum. Shriver'ın yapıtı, çocuk bir katilin, annesinin kocasına yazdığı kurgusal itiraflarından oluşuyor. Günümüz tüketim toplumunda bir annenin ve de bir çekirdek ailenin, çocuklarını yetiştirirken yaptıkları sayılıp dökülerek irdeleniyor romanda. Oğlunun yaptıklarını benimsemese bile reddedemeyeceğini anladığımız annelere iyi bir örnek Kevin'ın annesi. Everest Yayınları'ndan Türkçesi yayımlanmış olan yapıt, her ne kadar ABD’deki okul katliamlarından sonra gündeme gelmek gibi kötü bir şöhrete sahip olsa da, aslında bugünün toplumunda hem bireyselliğini koruma arzusunun hem de topluma karşı sorumlu çocuk yetiştirmenin çelişkileri üzerine okkalı bir sorgulama.

[Mayıs 2013]