Çağdaş İngiliz Edebiyatı Kanonu: Altın Booker Jenerasyonu

Michael Ondaatje

Her nedense en rahat ve yaygın olarak takip ettiğimiz edebiyat dili İngilizce gibi geliyor bana. Bir zamanlar Fransızcanın belirgin bir ağırlığı varmış, hatta yazarlarımız Fransızca okudukları romanlardan ve şiirlerden hareketle modern edebiyatımızı oluşturmaya başlamışlar. Sonra her ne olduysa, Britanya’nın ve Amerika’nın diliyle yazılmış yapıtlar yaygınlaşmış, bu yapıtları çevirirken geliştirilmiş dil çözümleri de günümüz kuşaklarının diline farkında olmadan ya da kimi zaman özgün çakışmalarıyla sızıvermiş. Herhalde eğitim ve kültür politikalarında yön, ağırlıklı olarak İngilizceye dönünce, ilk dalgası 1950’lerden itibaren ama asıl olarak 1980 sonrasında kitleselleşerek İngilizce diğer rakiplerini (başta Fransızcayı, ama ülkede köklü eğitim kurumları olan Almanca ve İtalyancayı da, ne yazık ki milli eğitim düzeyinde yer almayan ama dünyanın en yaygın Latin dili olan İspanyolcayı da; Rusça ve Arapça dahil farklı alfabeleri olan dilleri de) geride bırakarak kültürümüzün başat yabancı dili haline gelmiş durumda. Küreselleşme paradigması doğrultusunda tüm dünyanın küresel dili olabildiği için de pek çok farklı dilde yazılan metinler açısından bir köprü dil olabiliyor İngilizce (bir zamanlar bu konumda yine Fransızca vardı, unutmamalı).

İngilizce edebiyatın önemli ödüllerinden Man Booker, bu yıl 50. yılını 6-8 Temmuz günlerinde Londra’da Southbank Centre’da gerçekleşecek özel bir festivalle kutlayacak ve yıllar boyunca (her ne kadar son yıllarda Amerikalılara da ödül verseler ve bu konuda protestolar yaygınlaşsa da) Britanyalı yazarlara verdikleri ödülleri kazananlar arasından bir kişiye Altın Man Booker ödülünü verecek (daha önceki, 25. ve 40. yıldönümlerinde olduğu gibi Salman Rushdie’nin Geceyarısı Çocuklarıseçilmez umarım yine). Seçim iki aşamalı gerçekleşecek. Jüri olarak seçilen beş isim, her biri kendisine önerilen dönemin ödül kazanan yapıtlarını okuyacak ve seçtiği bir yapıtı önerecek, ardından bir ay boyunca beş altın aday halk oylamasına açılacak ve sonunda 50 yılın altın yapıtı seçilecek. Yazar ve editör Robert McCrum 1970’leri, şair Lemn Sissay 1980’leri, romancı Kamila Shamsie 1990’ları, romancı ve radyo programcısı Simon Mayo 2000’leri ve şair Hollie McNish de 2010’ları gözden geçirecek. Böylece elli yıllık bir dönemde, tam da 1969’dan bu yana küreselleşen dünyanın başat dilinin seçkin yapıtlarının okurlar tarafından gözden geçirilebileceği ve nereden nereye geldiğimizi anlayacağımız aylar geçireceğiz. 

Percy Herbert Newby’nin dilimize hiç çevrilmemiş Something to Answer For romanıyla başlayan, Bernice Rubens, V. S. Naipaul, G ile John Berger, J. G. Farrell, Nadine Gordimer, Stanley Middleton, Ruth Prawer, David Storey, Paul Scott, Deniz, Deniz ile Iris Murdoch’tan geçerek Penelope Fitzgerald’a kadarki ilk on ismi McCrum okuyacak. Dilimize daha fazla çevrilmiş yapıtların bulunduğu bir dönemde William Golding’in Geçiş Ayinleri, Salman Rushdie’nin üç “Booker’lısı”, Thomas Keneally, Coetzee’nin Michael K. Yaşamı ve Yaşadığı Dönem, Anita Brookner, Keri Hulme, Kingsley Amis, Penelope Lively, Peter Carey ve son Nobellimiz Kazuo Ishiguro’nun Günden Kalanlar kitapları Sissay tarafından incelenecek. 1990'ları kapsayan bir listedeyse A. S. Byatt, Ben Okri, Michael Ondaatje, Barry Unsworth, Roddy Doyle, James Kelman, Pat Barker, Graham Swift, Arundhati Roy, Ian McEwan ve ikinci bir romanla Coetzee Shamsie’ye düşüyor. 21. yüzyıl başladığında Margaret Atwood, ikinci bir romanıyla Peter Carey, Yann Martel, DBC Pierre, Alan Hollinghurst, John Banville, Kiran Desai, Anne Enright, Aravind Adiga, Hillary Mantel gibi pek çoğu hâlâ yıldız isimler Mayo tarafından okunacak. Ve çağdaş zamanlarda Howard Jacobson, nihayet Julian Barnes, tekrar Hillary Mantel, Eleanor Catton, Richard Flanagan, Marlon James ve Amerikalılar Paul Beatty ve George Saunders McNish’in payına düşenler olacak. Bakalım İngilizcenin yayıldığı ve bir zamanlar Britanya’ya ait olan topraklarda üretilmiş edebiyatın zirvesine kimi yerleştirecek bugünün jürisi. 

“New Elizabethans”

Tam bu dönemde, mart ayı sonunda 6000. sayısını yayımlayan Times Literary Supplement (TLS), bir sonraki hafta da, 200 kişiye gönderdiği bir anket sonucunda hazırladığı, günümüzün en iyi Britanyalı (Britanyalı diye kategorize ettiğimiz tüm bu isimlerin bizde yoğunlaşmış emperyal Britanya’yla ve 20. yüzyıl başından kalmış İngiliz algısıyla hiç alakası olmadığını, post-emperyal ve post-kolonyal dönemin yazarları olduğunu unutmamalı) ve İrlandalı romancıları listesini, yeni İngiliz edebiyatı kanonu önerisi olarak yirmi ismi ortaya koydu. “New Elizabethans” olarak vaftiz ettiği bu listeyi oluştururken her bir katılımcıdan on isim önermelerini isteyen dergiye cevap olarak –tüm liste jürilerinde ve tepkilerinde rastlanabilen– tepkiler de gelmiş: “Hiç kimse hak etmiyor”dan “seçim yapamam”a çeşitli bahaneler kadar, “tek bir isim hak ediyor: Tom McCarthy“ gibi iddialı yanıtlar da söz konusu. Ama büyük çoğunluk düzgün önerilerde bulunmuş olmalı ki, sağlam bir liste elimize geçmiş oldu. En çok aday gösterilen isimlerden oluşan bu yeni Britanyalı ve İrlandalı  romancılar, bizim de bir kısmını dilimizde ya da kendi dillerinde hayranlıkla takip ettiğimiz isimler kadar, bir türlü ya da henüz yeteri kadar ilgi göstermediklerimizden de oluşuyor: İlk onda son romanlarında mevsimlerde odaklanan Ali Smith, üst üste ödüllere boğulan Hillary Mantel, en erken yayımlatmaya başlayanlardan ve hâlâ çok genç Zadie Smith, Nobel’ine rağmen başyapıtını henüz vermediği düşünülen Kazuo Ishiguro, ilk romanı Kız Natamam Bir Şeydir’i kabul ettirmek için çok uğraşsa da sonrasında hızla kabul gören Eimear McBride, İrlanda‘nın yıldızı Colm Tóibín, henüz dilimizde göremediğimiz Nicola Barker, yine neden pek dilimize aktarılmadığını ve bizde tutmadığını hep merak ettiğim Alan Hollinghurst, İrlandalı Anne Enright ve Sebastian Barry, henüz tam olarak keşfedildiğini düşünmediğim Jon McGregor yer alıyor. Sonraki on ismi de verelim: David Szalay, Kevin Barry, Deborah Levy, Tom McCarthy, Sally Rooney, Kamila Shamsie, Claire-Louise Bennett, Rachel Cusk, Gwendoline Riley, Sarah Waters. Londra merkezli yayıncılık dünyasının Britanyalı yıldızları bugün ne ölçüde buradaki okurlar nezdinde kabul görüyor, ne ölçüde kapsam dışında bırakılıyor ve zamanında kapsam dışında bırakılanları tekrar keşfedecek ve dilimize aktaracak yeni yayıncılar ortaya çıkacak mı, zamanla göreceğiz. 

[Mayıs 2018]

Edebiyat Cephesinde Yeni Bir Şey Yok

Salman Rushdie

Edebiyatın bir cephe haline getirilmesi mümkün. Yazarın sorumluluk duygusuyla hareket etmesi de öyle. Bir davanın tarafı olması ve davayı kazanmak için manevralara girişmesi de. Devrimciler, muhalifler, hatta muhafazakarlar bile edebiyatla uğraşırken paylaşım mücadelesine girebilir, tanınmaya, fikirlerini yaymaya veya propaganda yapmaya çabalayabilir. Bugüne dek, doğrudan yapıtlarıyla ya da yapıt dışı eylemleriyle edebiyat cephesinde savaş veren sayısız isimle karşılaştık. Dolayısıyla Charlie Hebdo saldırısının üzerinden birkaç ay geçmişken Amerikan PEN Derneği’nin İfade Özgürlüğü Cesaret Ödülü’nü Charlie Hebdo dergisine verme kararıyla başlayan ve dünya edebiyat entelijansiyasını kamplara bölmüş gibi gözüken tartışmalarda yeni bir yan yok. Aslında bu meseleyi, "din (siyasal-kültürel kategori) adına hareket ettiğini iddia eden silahlı kişilerin, bu dine hakaret edildiğini öne sürerek bir dergiyi basmalarının" vehametini unutturmama çabası olarak yorumlayabiliriz. Yazarların kendi aralarında hararetle tartışmaları bu konuya dikkat çekme niyetlerinin bir sonucu.

Ödülün genelde devlet kurumlarının düşünce özgürlüğüne bireysel veya kategorisel olarak müdahale etmesini kınadığını iddia etti Peter Carey, Teju Cole, Rachel Kushner, Taiye Selasi, Francine Prose ve Michael Ondaatje ile başlayan ve 200'ün üzerinde yazarın katılımıyla büyüyen grup. Bu ödül siyasal-kültürel bir kategorinin -bir dinin- temsilcisi gibi davranan bağımsız “manyakların” kurbanı bir dergiye verilerek, nasıl olurdu da bir devlet ihlaline işaret etme imkanından vazgeçilebilirdi? Hatta söz konusu yazarlar, bir bakıma, saldırı gerçekleşmeden çok önce de, Charlie Hebdo’nun eleştiri oklarının hakaret olarak algılandığını hatırlattılar. Kabaca ifade edersek, "kendileri ettiler, kendileri buldular" demeye çalışmıyorlardı elbette; ama bir kültürün (Fransız toplumundaki Müslümanlar, Kuzey Afrikalılar vs) değerlerini rencide ettiklerinin akıldan çıkarılmaması gerektiğini söylüyorlardı. Yazdıkları açık mektupta, Amerikan PEN'in hangi kriterlere dayanarak bu ödüle Charlie Hebdo’yu layık gördüğünü anlayamadıklarını ve gerçekleştirilecek törene katılmayacaklarını belirtmişlerdi.

Karşılarına Salman Rushdie dikildi. Kültürler arası kavgalardan en fazla etkilenen, yazarlık kimliği ve kariyeri “Şeytan Âyetleri” sonrasında radikal şekilde dönüşen bir isim olarak Rushdie, yazdıkları yüzünden bir sanatçının risk altında kalmaması gerektiğini, PEN Amerika’nın vereceği ödüllerle kendilerini sansürlemeden, açık açık ifade etmeleri konusunda sanatçılara destek olması gerektiğini belirterek, ödüle karşı çıkan yazarları sorumlu davranmaya çağırdı. Tabii konuyu bu kadar ayrıntılı ele almadı. Sadece birkaç tweet’le söz konusu yazarların korkak olduklarını ve karakterli olmaları gerektiğini söyledi.

Silahları uzak tutmak

Birkaç tweet ve birkaç e-postayla başlayan, çok geçmeden sayısız gazete, internet sitesi ve dergide yankı bulan bu tartışmanın, insanların zihninde çoğalacağını, böylece azımsanamayacak bir etki yaratacağını unutmamalı. Sevdiğimiz, adlarının geçtiği haberlere dikkat kesildiğimiz bu isimler sayesinde, herkesi şoke eden saldırılar ve bunların sebepleri-sonuçları, hayatın geri kalanındaki yansımaları üzerine düşünüyoruz. Tekrar tekrar neyin ifade özgürlüğü kapsamına girdiğine, sanatçının sorumluluğuna ve silahlıları kimin, nasıl uzak tutacağına kafa yoruyoruz; sanki silahlıları uzak tutmak yazanın, konuşanın, ifade edenin göreviymiş gibi, sanki sanatçının ölmemek, eziyet görmemek için dilini nasıl kullanacağını dikkat etmesi gerekirmiş gibi; sanki dünyanın tüm siyasi ve ekonomik kavgalarının bedellerini tüm insanlıkla birlikte, sanatçılar da ödemiyormuş gibi...

Mesela edebiyatçılar, işaret edebilirler, farklı bakış açılarını gösterebilirler, okumaya gönül indirenlere, dinlemeye heves edenlere meseleleri ifade etmeye çalışabilirler, ama ne ellerine silah alıp hedeflediklerine saldırabilirler ne de çok daha etkili yöntemleri harekete geçirecek kurumsal düğmelere basabilirler. Mesela karikatüristler, kimi zaman kantarın topuzunu kaçırsalar bile, sadece kağıt üzerinde (ve belki de enformasyon ağında, meseleler sürdüğü sürece dolaşımda kalacak) bir-iki hoş/nahoş çiziktirmeyle yetinmek zorundalar. Buna karşılık benimsedikleri söylemlerin gölgesinde, bahanelerin meşrulaştırıcı şemsiyesi altında, insanların hayatlarını hedef alan silahlı eylemciler, dünyanın gidişatında bir Houellebecq ya da Rushdie romanından çok daha fazla sapma yaratıyor. (Don DeLillo'nun Mao II romanındaydı sanırım, bir edebiyatçının bugün dünyayı etkilemesinin mümkün olmadığını, buna karşılık silahlı bir örgütün eylemleriyle dünyayı şoke ederek nasıl etkileyebileceğini işaret ediyor, zamanın sanatçılarının terör örgütleri olduğunu öne sürüyordu. Tüm bu olup bitenler üzerine düşünürken aklımda hep DeLillo’nun o satırları dönüp durdu.)

PEN Amerika’nın ödül töreni düzenlendi; Neil Gaiman, Paul Auster gibi isimler de oradaydı ama yüzlerce yazar ödül törenine katılmadı. Öte yandan, Charlie Hebdo’yla birlikte başkalarına da ödül verildi fakat şimdi onlardan bahsetmiyoruz. Ayrıca haberlere Charlie Hebdo’nun Fas asıllı bir çizerinin, ölüm tehditleri aldığı, artık dergiye katkıda bulunmamaya karar verdiği yansıdı. Bangladeş’teki ateist bir blog yazarının saldırıya uğrayarak öldüğü haberi de akışta şöyle bir geçti. Tıpkı zamanında Salman Rushdie yüksek güvenlik önlemleriyle korunurken, dünyanın çeşitli bölgelerinde yayıncılarına ve çevirmenlerine ölümcül saldırıların yapılması, kitabevlerine bomba konulması gibi. Edebiyatın "generalleri" ödülleri tartışadursunlar, blogg"erleri" edebiyat cephesinde kendilerini ifade etmeye çalışırken hâlâ hayatlarını yitiriyorlar.

[Haziran 2015]