Ballardvari Bir Kaos Laboratuvarı

J. G. Ballard

Başrollerinde Tom Hiddleston, Jeremy Irons, Luke Evans, Sienna Miller ve Elisabeth Moss’un oynadığı, yönetmenliğini Ben Wheatley’nin yaptığı High-Rise’ı, İstanbul Film Festivali’nde izleme imkanı bulduk ilk olarak. Orijinali 1975’te yayımlanan, bizde Dost Körpe çevirisiyle 2012’de Sel Yayıncılık tarafından okurla buluşturulan J. G. Ballard romanı Gökdelen’in büyük ölçüde aslına sadık kalınarak kırk yıl sonra gerçekleştirilmiş bir uyarlaması High-Rise filmi. Roman ve film, kabaca, üç farklı sınıftan insanın iç savaşını anlatıyor: alt katlara yerleşmiş, bir televizyoncunun ana karakter olarak seçildiği, hizmet sektörü emekçisi kesim; orta katlara yerleşmiş, bir doktorun merkezinde olduğu, toplumsal tabakada da yükselmiş profesyonelleri barındıran kesim; gökdelenin tasarlayıcısı mimarın da dahil olduğu, profesyonellerin aristokrasisini oluşturan üst kat sakinleri. Bir karnavalı andıran partilerde verilen lüks yaşam vaadi, kısa zamanda ilkel bir alan mücadelesini andırarak iç savaşa dönüşürken, her kesimden insan, gözlerimizin önünde temel yaşam ve ölüm içgüdülerine yenik düşüyor.

Ballard, bilimkurgu yazarı gibi gözükse de, özellikle 60’ların sonundan itibaren karakterlerini reel şartlardan hareketle kurguladığı bir çevreye kapatmış, onlara neredeyse labirent farelerini andıran bir hayatta kalma mücadelesi verdirmiş, sosyolojik incelemelere açık, insan psikolojisindeki primitif içgüdüleri -cinselliği ve şiddeti- yansıtan pek çok başarılı roman yazmıştır. Modern dünyanın getirdiği, artık içinde yaşamaya alıştığımız çıldırtıcı asfalt ve beton dünyasının başlangıcından itibaren şahididir o. Meşhur Güneş İmparatorluğu’nda ele aldığı, İkinci Dünya Savaşı koşullarında zengin bir çocuğun ailesinden ve sınıfının ayrıcalıklarından koparak, savaşın ve ayrıcalıksızlığın şiddetini hissederek büyümesi hikayesi otobiyografiktir; kendi gözlemlerini fantezileriyle birleştirerek insanların karanlık yanlarını tahmin etmeye çalışmıştır. Bugün Ballard hakkında konuşurken, romanlarında benzer şablonlar kullandığından bahsedebiliyoruz; ama bunu “Ballardvari” ifadesini hak ederek yapabilen yetenekte birisinden bahsettiğimizi de biliyoruz.

İster toplama ister hippi kampı, ister otoyol ister havalimanı, ister tatil köyü ister alışveriş merkezi, ister lüks site ister gökdelen olsun, önce huzurlu ya da gösterişli gözüken her yerde iç savaş koşullarını andıran bir kaos başlar. Müthiş bir yıkım döngüsü esnasında karakterler ıssızlığı da yaşar. Ballardvari tipik modern üçgenler kurulur, Freudyen çekirdek aile ilişkileri test edilir. Gökdelen’de her şeyi bildiği düşündürtülen bilgiç guru (baba), elde edilmeye çalışılan kadın (anne) ve tüm olup bitenlerin ortasında şaşkına dönen erkek karakterden (çocuk) oluşan bu üçgenlere, her sınıfsal katmanda rastlanıyor. Ballardvari ıssızlığın mekanlarına, yani havuzlara ve bahçelere, farklı katlarda rastlanabiliyor. Ballard’ın şiddetle ve neredeyse apokaliptik bir hazla yapısökümünü yaptığı bu toplumsal yapı, bugün bize hiç de yabancı değil ama o günün insanı için yeniydi ve bir tür hayranlık/öfke karışımı yaratmıştı. 

Dikey labirentin eksantrik tasarımcısı

Gökdelenler tarihte ilk olarak, ABD’de 19. yüzyılın sonlarına doğru inşa edilmeye başladığında on katlıymış. Asansörün ve çelik strüktürün keşfinden sonra Şikago’dan dünyaya yayılan gökdelenler, endüstri ve ticaret baronlarının cazibesine kapıldıkları azamet yapıları olmuş. İlk dönemlerde daha çok idari ofis olarak kullanılan bu binalarda, çalışma yaşamının yanı sıra lüks otel konforunda yaşamak mümkünmüş. 20. yüzyılın ilk gökdelen inşaat furyası 1929 Büyük Buhranı’yla sekteye uğramış, Amerika ve Britanya topraklarından sonra Avrupa’da da modernist ve fütürist mimari hareketleriyle desteklenen ulusal mimari anlayışı ve dolayısıyla gökdelen inşaatları savaş molası vermiş. Dünyanın yeniden tasarlandığı 1945 sonrası dönemde -postmodern denen akımların da etkisiyle- 1950’lerin sonuna doğru yeni bir gökdelenleşme süreci başlatıldığında, artık sadece seçkinlerle zenginlerin lüks çalışma ve konaklama alanları değil, total bir yaşam alanı olarak tasarlanmaya başlamış. Kimi zaman toplu konut mantığında (Le Corbusier’nin 1953 yılında Marsilya’da tamamladığı La Cité Radieuse projesi gibi) kimi zaman ulusal prestij gösterisi niyetiyle (Stalin’in Moskova’da inşa ettirdiği ve Batı’da yedi kardeşler adıyla bilinen Stalinskie Vysotki gibi) gökdelen anlayışının kapitalist türevlerinin dışına çıktığı projelere de yine bu dönemde rastlanmış. Yeniden tasarlanan Avrupa kentlerinde ve genellikle Britanyalıların terk ettiği eski sömürge topraklarındaki ticari ve idari kentlerde de, 1960’lardan itibaren artık önüne geçilemeyecek bir ivme alarak, bu akım başlamış olur.

Ballard’ın yapıtındaki gökdelen betona ağırlık veren, kendi bünyesinde okulu, süpermarketi, restoranları, havuzları, bahçeleri, spor salonları olan, yani Le Corbusier ekolünden bir yapıdır ve La Cité Radieuse’den ilham almış gibidir. Aslında kitaptaki mimar Anthony Royal, Londra’nın doğu kesiminde 1967’de tamamlanan Balfron Tower ve Chelsea taraflarında 1972’de tamamlanan Trellick Tower binalarıyla meşhur olmuş, Macar asıllı Ernö Goldfinger’dan esinlenilerek yaratılmış. Eksantriklikten ve yaratıcı kibrinden bolca nasiplenmiş mimar, tasarladığı binada yaşar ve yanında çalışanlara işkence eden kaba davranışlarına rağmen gizemli bir çekicilik taşır - bugün kendi coğrafyamızda, ancak kibirli müteahhitlerden hareketle tahayyül etmeye çalışacağımız bir kişilik. (Kitabın en alt katmanından, primitif şiddete en yatkın kişisi, anlatı boyunca yükselmek için her şeyi yapan ve neredeyse hayvani içgüdülere sahip televizyoncu karakter Richard Wilder’ı da kendi coğrafyamızdaki sinemacı, reklamcı ve televizyoncu müteahhitlerden birkaçıyla özdeşleştirmemiz mümkün olabiliyor; ama ne yazık ki, bizim coğrafyada anlatının ana eksenindeki Dr. Robert Laing’le eşleştirebileceğimiz bir doktor ya da psikolog bulabilmek güç.)

[Mayıs 2016]

Coupland ve Şürekâsı

Douglas Coupland

Karanlık günlerde kitapları derinlemesine okuyamaz hale geldiğimi fark ettim bir süre önce. Kendi hayat meselelerim bir yana, dünyadaki çatışma hallerinden toplumca etkilendiğimiz zamanlarda, dikkatimin boyu epey kısalıyor. Daha gençken bu kadar içe kapanmazdım, yine afallardım ama bir süre sonra kallavi bir kitaba, diğer her şeyi dışarıda bırakarak yoğunlaşabilirdim. Ama son aylarda yaşadıklarımız yüzünden elime aldığım bir kitaptan ancak birkaç sayfa okuyabiliyor, sonra başka bir kitaba geçiyorum; her şey parçalanıyor sanırım. 

Bir süre önce ise, tam bu ruh haline uygun bir kitapla karşılaştım: The Age of Earthquakes (Depremler Çağı); alt başlığı da A Guide to the Extreme Present (Radikal Şimdiki Zaman İçin Bir Rehber). Henüz Türkçeye çevrilmemiş bir çalışma. Ünlü iletişim uzmanı Kanadalı Marshall McLuhan ile grafik tasarımcı Quentin Fiore’nin 1967 tarihli meşhur çalışması The Medium is the Massage’dan (Türkçede Ünsal Oskay çevirisi ve Yaradanımız Medya adıyla yayımlanmıştı) ilham alınarak hazırlanmış güncel bir sergi-kitap bu. Bangladeş kökenli İngiliz editör ve yazar Shumon Basar, yıllardır büyük bir ilgiyle takip ettiğim ve neredeyse zamane toplumu gurusu sayılabilecek Kanadalı yazar Douglas Coupland ile İsviçre doğumlu sanat küratörü ve eleştirmeni Hans-Ulrich Obricht tarafından yazıldı. Otuz beş sanatçının işlerinden bir seçki barındırıyor, tasarımı ise Wayne Daly’ye ait. Bugüne dek üç yayınevi tarafından (İngiltere’de Penguin, ABD’de Blue Rider Press ve Almanya’da Eichborn) yayımlandı. Kısa metinler ile görsel işleri buluşturan bu kitap, dijital enformasyon çağındaki hallerimiz üzerine distopik/apokaliptik, zihin açıcı ve sarkastik darbeler vuruyor. Misal, kitabın arka kapağındaki buruş buruş dünya küresinin tepesinde “Ölecek son kuşağa aitsin :-/” mesajı bulunuyor. Bana depresif bir haz duyuran bu mesajdan sonra, yıllardır takip ettiğim kara kahin Coupland’in neler diyeceğini merak ettim.

Hızlandırılmış bir kültürden masallar 

Douglas Coupland’le ilk karşılaşmam, pek çok kişinin hatırlayacağı, X Kuşağı kitabıyla olmuştu: Bizde Parantez Yayıncılık tarafından -Zeynep Akkuş çevirisiyle- 90’larda yayımlanmıştı; ama özgün adındaki alt başlık kapakta kullanılmamıştı: “Hızlandırılmış bir kültür için masallar.” Romanla yaratıcı metin faaliyeti arasında gidip gelen bu yapıtında Coupland, neo-liberal çağda uzlaştığımız yoğun çalışma ve seyrek kazanma koşullarında, ileri endüstri toplumlarındaki gençlerin kültürel koşullardan sıkılarak aylaklığa yönelmelerini ve orta sınıf beyaz yakalı işlerde çalışmak yerine baristalığı seçmelerini, birbirleriyle gün ağarana kadar sohbet etmelerini, nükleer felaket ve endüstriyel yıkım arazilerinde tıpkı Disneyland’i gezermiş gibi dolaşmalarını, ölümcül hediyelikler almalarını anlatıyordu. Diğer yandan da, pek çok zekice sosyolojik kavram üretiyordu: McJob ya da Brezilifikasyon gibi. Bu kavram ya da sloganlar romanı sıradan bir metin olmaktan çıkarıyor, dönemin ruh halini, “zeitgeist”ını ifade eden kült bir yapıt haline getiriyordu. Kurt Cobain’in Nirvana’sı ve depresyon hırkasıyla özdeşleşen toplumsal duyarsızlık ve kişisel yıkımın neşeli biçimde ele alındığı sonraki pek çok yapıtıyla da, Coupland, ortalıkta kafasını yitirmiş tavuklar gibi dolaşan orta sınıf insanının trajedisiyle örtüşmüştü. 

Kişisel olarak da ayrı bir drama işaret eder Coupland benim için: En sevdiğim kitaplarından biri olan Mikroserfler, Türkçede 2009 yılında Resif Kitap tarafından yayımlanacaktı. Ancak Resif Kitap’ın ortaklarından, kitabın editörü, yaşıtım Emre Yerlikhan talihsiz bir hastalık nedeniyle kitap fuarı günlerinde beklenmedik biçimde hayatını kaybedince, hem kitap ortada kaldı hem de Coupland okurluğu ve yayıncılığı hevesim bir tür batıl inançla gölgelendi. Her ne kadar İthaki Yayınları sonradan Oyuncu 1 romanını yayımladıysa da, gürül gürül bir Coupland akışı hâlâ mümkün değil. 

Halbuki J. G. Ballard’dan Margaret Atwood’a pek çok kara kahinden çok daha neşelidir Coupland’in romanları. Hatta kimi zaman zevzek bir “sitcom” senaryosuna sıkışmış gibi hissettirebilir; saçmalığı ağırlığını hafifleten bir taktiktir belki de. Dolayısıyla The Age of Earthquakes gibi sanata göz kırpan işlerinde yaklaşımının daha kristalize hali ortaya çıkar, acı saptamaları yutturmak için romansı şekerle değil de sanatla karıştırır.

Eski binalar gürültüyle yıkılırken

Zamanımızın “zeitgeist”ını ortaya koymaya çalışan bu yapıttan rastgele birkaç örnek vererek, bu tarz sergi-kitapların aslında birçok küçük öykü barındırdığını ve öykülerin birbirlerine nasıl çengellendiğini göstermek isterim: Bir sayfada “İnternetten önce bir yılda çok az mimimiz olurdu” ifadesi yer alıyor, karşısındaki sayfaya ise alt alta koca puntolarla yazılmış “Şimdi günde yüzlerce alıyoruz” yayılıyor. Sanırım Richard Dawkins’e borçlu olduğumuz meme/mim kavramı, belli bir kültürdeki bireylerde gözlemlenen davranış, fikir veya tarzları ifade ediyor. Aklıma Metis tarafından bir süre önce yayımlanmış, Adbusters ekibinden Kalle Lasn’ın hazırladığı Mim Savaşları geldi bu ifadeyi okuduğumda. Üzerimize yağan bu mim tadındaki işleri, toplumsal bilinç oluşturmak için kullanan aktivistlerin meydana getirdiği bir oluşum Adbusters. “Depremler Çağı”nda da gördüğümüz tavrı çok uzun zamandır sergiliyorlar. Birer zen tokadını hatırlatan grafik işler, fotoğraflar, metinler, sloganlar kullanarak bizi içine gömüldüğümüz konformist orta sınıf atıl yaşantısından uyandırmak istiyorlar sanki.

“Tesadüfün doğaüstü bir ‘alamet’ olduğunu hatırlıyor musunuz?” diye soruyor bir sayfada, hemen altında da “Şimdiyse alışkanlıklarınızı öğrenen akıllı bir bilgisayar algoritmasından ibaret,” diyerek moral bozuyor. Ne zaman ki dijital kitapçımız satın aldığımız ya da incelediğimiz kitaplardan hareketle tam da bize eldiven gibi uyan kitaplar önermeye başladı, sevdiğimiz bir insanın okuduğu kitabın peşine düşme romantizminden o zaman vazgeçtik galiba. Ya da arkadaşımızla birkaç gün önce konuştuğumuz bir konuya dair internet reklamlarına denk gelmek ve hatta telefonumuza o konuyla ilgili bir kısa mesajın düşmesi, paranoya kanallarını da açıyor elbette; ki bu da başka bir öykü aslında...

Mesela “Detroit’e hoşgeldiniz. Gelecekte her yer Detroit olacak,” yazısının altına, yıkılmakta olan binaların ardındaki gökdelen inşaatının fotoğrafı konmuş. Detroit yirminci yüzyılın en gelişmiş endüstri merkeziydi ABD’de ve yirmi birinci yüzyıla geldiğimizde endüstri üretiminin Çin’e ve diğer üçüncü dünya ülkelerine aktarılmasıyla toptan bir çöküşe girdi. Şimdi bu yazıyı yazarken penceremden bakıyorum da, metropolün göbeğindeki manzaram aynı: Eski binalar, iş makinelerinin gürültüsüyle yıkılıyor ve yerlerine gökdelenler dikiliyor. İşte Ballard’ın İstanbul Film Festivali’nde sinema uyarlamasını izleyebileceğimiz Gökdelen romanını anımsatan iki satırlık bir öykü...

[Nisan 2016]

Toplum Buhar Çıkarıyor: Metropol İçin İsyan Vakti

Gezi Parkı için protestolar başlayıp ülke adamakıllı çalkalanmaya başladığında yazmıştım bu yazıyı. Tam da Ballard'ın daha sonradan Süha Sertabiboğlu çevirisiyle Sel'den Öteki Dünya adıyla yayımlanacak romanını okuduğum sıralarda ortalık karışmıştı. Bu türden protestoların bu topraklarda alerjik reaksiyon yarattığı çok aşikâr. Halbuki tüm modern metropollerin tarihi bu türden halk hareketleriyle doludur, illa devrime varmasına gerek yok. İnsanların sıkışmışlıklarını bir yerde tepki göstererek belirtmesi hiç de garip değildir.

J. G. Ballard

Alışveriş merkezinin yapılmasıyla mahallenin çarşısı, küçük esnaf çok büyük oranda maddi kayıp yaşayacak. Futbol takımının taraftarları çatışacak. Ulusalcılar bayraklı tişörtleriyle yürüyüşler yapacak. En sonunda halk ayaklanması gerçekleşecek ve o zamana kadar müdahale etmemiş polis ayaklanmayı bahane ederek mutenalaştırılması beklenen mahallelere acımasıza girecek. Tanıdık geldi, değil mi? Ama İstanbul’u anlatmıyorum, J.G. Ballard’ın ölmeden önce tamamladığı son romanı, henüz dilimizde yayımlanmamış Kingdom Come romanının özetini geçiyorum.

Metropol: Çıldıran bir mikrokozmos

Metropol o kadar karışık bir nüfusa sahip, birbirine o kadar ince ipliklerle bağlanmış bir bohçadır ki, hangisini sökmeye başladığınızın pek de önemi olmadan tüm iplikler bir anda atmaya başlayabilir. Milyonların görünüşte uyum içinde yaşadıkları metropol, aslında farklı ekstremlerde insanların birbirleriyle karşılaştıkları, birbirlerini yargıladıkları ve müthiş bir rekabetle ilişki kurdukları bir mikrokozmostur. Metropolde biriken huzursuzlar, farklı sebeplerden yaralanmış, örselenmiş, üzülmüş ve öfkelenmiş olabilirler. Mahallelerinde saygısızlığa uğramış, engellenmiş, insanlarını yitirmiş ve hatta yaşam alanlarından çıkarılmış olabilirler. Alışveriş yerine yağmayla ve hileyle ellerindekileri kaybettikten sonra başkalarına karşı aynı yağma ve hile taktiklerini kullanmaya yeltenmiş de olabilirler. Metropoller yüzyıllardır kaynamaktadır ve kimi zaman buhar çıkarıp sinyal verirler, artık metropolün idaresi insanlarını idare edememektedir, başka çareler bulunması gerekecektir.

Tüm metropoller an gelir çıldırırlar; bahane yoksulluk olabilir, baskı, neo-liberal politikalar, metropol idaresinin ve polisin şiddeti ve haksızlığı olabilir. Metropoller çıldırdığında önlerine geçmek zordur, taşan bir nehrin önüne geleni kapıp götürmesi gibi, insanlar da önlerine geleni kapıp götürürler. Hele kalabalıklara set çekmeye çalışanlar basiretsiz davranıyor, işin ciddiyetini anlayamıyor ya da bile bile birtakım politikalar uyguluyorlarsa, çılgınlığın boyutu her adımda daha da artar. İnsanların durulmalarını beklemek çok güçtür ve metropol insanları, hangi mahalleden geldiklerine göre, tepkilerini kurumlara, binalara, görevlilere, araçlara ve diğer insanlara yöneltirler. Müthiş bir çatışma ortamı, kimin neyi savunduğunun, ideolojisinin, niyetlerinin ne olduğunun toza dumana karıştığı, herkesin kim vurduya gidebileceği, mikro bir sürü çarpışmanın, haksızlığın, günahın yaşandığı günlerin yaşanmasına sebep olur. Metropollerden yayılan enerji, artalanlara da ulaştığında, ülkeye yayıldığında hikaye başka boyutlara tırmanır; Nika isyanından Paris komününe, İspanya iç savaşından Hitler Almanya'sına, İran devriminden Suriye iç savaşına metropol çılgınlığının nasıl sonuçlara varacağının örnekleri tarihte doludur. Ama işte insanoğlu aymazlığıyla tekrarlamaktadır başka zamanların ve başka yerlerin aptallıklarını.

Eski kimliklere neo-cila: Tüketici egosu

Yeni zamanın metropol isyanları nasıl olabiliyor, ne gibi bileşenlere sahipler? Ballard’ın romanında kurgulanan atmosfer iyi bir örnek, kendi yaşadığımız gibi: Tüketici reflekslerine sahip, bireysel hedonizmi ön planda tutan, egolarının kısıtlanmasından hoşlanmayan, tüketim-öncesi siyasi, dini ve hatta pagan değerleri neo- önekiyle yenileyen, kendisine benzemeyenlerden nefret eden, gururunu yücelten kitle sportif faaliyetlerinde ve siyasal mitinglerle yürüyüşlerde çarpışanları destekleyen, komplo teorilerinin aklıselimin önüne geçtiği, medyatik liderlerin peşinde gitmeyi tercih eden, içinde muazzam bir kaos barındırıp toplumsal düzeni bir çırpıda yıkabilen, polisi kendisine özel güvenlik görevlisi haline getiren, tüm hayatı bir rezidans - AVM - mabet (dini, kültürel, sportif, siyasi) çevrimine sıkıştıran insanlardan ibaret kimine cennet, kimine cehennem. (Bu çemberin içinde mazlum da, muktedir de farklı oranlarda az önce saydığım özelliklerden nasipleniyor, en azından Ballard’ın romanında.) 

Ballard’ın kurguladığı isyan tablolarına aşina okur, Kingdom Come’da (Krallık Gelir) zirvesine ulaşmış bir kaos görecektir. AVM’de devrim, eğlence programlarıyla ünlü televizyon yüzünden siyasi parti lideri, devrimin ortasında hangi cepheye ait olacağına karar veremeyen tipik Ballard başkarakteri, durmadan yönü değişen toplumsal tablolar ve eylemlerin arkasındaki siyasi motifler. Günümüz toplumlarında, tüketimin sosyalizmden çok faşizme yol açacağını iddia eden romanıyla Ballard, metropolün psikocoğrafyasını da hatırlatıyor: Yabancılarla aynı mahallede yan yana oturmak istemeyenler, normal şartlarda, içinde bulundukları bu duruma gergin de olsa tahammül gösterirken, kaos esnasında ortaya taşlı sopalı bir tahammülsüzlük çıkar, çünkü insanın içinde her daim kendi türünün peşinde gitmek isteyen bir avcı-canavar beklemektedir.

[Temmuz 2013]