Tuğla Kitapların Dokusuna Saklananlar

Mathias Énard

Yoğun, iddialı, kalın bir kitabı başından sonuna kat ederken bir okur ne hisseder? Kendisinden önce çevirmen ve editör rahat ilerleyebilmesi için elinden geleni yapmıştır muhtemelen. Yazar ve yazarın editörleri de labirenti kurarken tüm maharetlerini göstermiş, kâh okura tuzaklar kâh okurun takip edebileceği iplikler ya da kırıntıları itinayla yerleştirmiştir. Tuğlaların dokusu, tarzı, yoğunluğu birbirine benzemez, ama bazı okurların bu tuğlalara karşı tuhaf bir merakı vardır. Daha önceleri bu tuğlaların dokusunu sökmeye yönelik seferleri yüce dağlara tırmanmaya benzetmiştim, işte önüme bir tanesi daha geldi ve bir süre boyunca, neredeyse soluksuz biçimde her fırsat bulduğumda okuyarak ilk tırmanışımı gerçekleştirdim.

Mathias Énard'ın 2008 tarihli romanı Mıntıka'nın geçtiğimiz yılın sonunda Can Yayınları tarafından -hoş bir tesadüf olarak benim Tarabya'daki güzelim okulumdan mezun- Ebru Erbaş çevirisiyle yayımlandı. Tek bir cümleden ibaret (roman içre bir roman olarak kurgulanmış İntizar'ın hikayesinin anlatıldığı bölümler hariç tutulabilir) devasa bir bilinçakışıyla Énard, Akdeniz havzasının çevresindeki şiddetin, savaşın, anlaşmazlığın yakın tarihini dökercesine dopdolu ve sert bir yapıt ortaya koymuş. Türkiye'de de 2012'de Savaşları, Kralları ve Filleri Anlat Onlara romanıyla Notre Dame de Sion Edebiyat Ödülü'nü kazanacak kadar sevilen, kendi ülkesinde Avusturyalı bir müzik adamı üzerinden oryantalizmin tarihini romanlaştırdığı son yapıtı La Boussole ile 2015'te Goncourt Ödülü'ne layık görülen, aynı yapıtın Compass adlı çevirisiyle geçtiğimiz yıl Man Booker International Ödülü'nün kısa listesinde aday olan Énard, neredeyse tüm yapıtlarında Ortadoğu, Kuzey Afrika ve Avrupa arasındaki üçgende dolanıp duran insanları anlatır.

Mıntıka'da da bir tür casus romanı kurgulamış Énard; Hırvat asıllı Fransız bir ajanın bir gece boyunca yaptığı bir tren yolculuğunda zihninde tüm şahit olduklarını ve bildiklerini iç içe geçirerek, kimi zaman alkolün kimi zaman hezeyanların buğusuyla birbirine katarak sayıp dökmesinden bir tür şiddetin kısa tarihine ulaşıyor okur. Yirminci yüzyılın tüm şiddeti, faşizmin perspektifinden, annesi Hırvat bir piyanist ve babası Katolik bir Fransız olan kahramanımızın, önce Yugoslavya'nın dağılma sürecinde neo-Ustaşaların arasında savaşmaya gittiği, sonra Fransa'ya geri dönüp uluslararası ilişkiler eğitimi görmesinin akabinde bir istihbarat teşkilatına girip tüm Ortadoğu'yu alevlendirecek, Arap baharını pişirecek eylemlere kadar Lübnan İç Savaşı'ndan başlayarak en son Suriye'ye kadar nasıl şiddeti körüklediğinin kurgusal bir günah çıkarmasında anlatılıyor. İlginç nokta, bizim bugün romanı Suriye'yi darmaduman eden iç savaşın ortasında okuyor olmamız, ama romanın yazıldığı tarihte henüz Suriye sahnesi hareketlenmemişti; bu açıdan bizim sonradan şahit olduğumuz gelişmelerin aslında birtakım kurumların masalarında hazırlandığını ve hakikaten tek bir yazarın (mesela Énard'ın) bu dökümde kurgulayabildiği gibi, birtakım uzmanlar tarafından şiddetin senkronize edilebileceğini anlayabiliyoruz. Énard'ın seçtiği modernist teknik ve okurun kapılıp gitmesine sebep olan başarılı anlatımı olmasaydı muhtemelen benim gibi pek çok okur böylesi iç kaldırıcı bir dökümü, savaşın tüm vahşetini ve kendisine özgü mantığını izleyerek sıradan insanların nasıl canavarlaştığını okumayı kaldıramayabilir, sürdürmeyebilirdi. Bu açıdan böylesi anlatı oyunları ve tuğlanın karmaşık mimarisinin, aslında okuru anlatılanların şiddetinden bir parça da olsa koruyabildiği, tıpkı Picasso'nun Guernica'sı gibi yıkıma ve insanlığın günahlarına bakabilmeyi kolaylaştırdığı söylenebilir. Kendi kişisel labirentleri içinde okurların başkalarının acılarına bir nebze olsun bakabilmesi için bu türden “numaralara” ihtiyaç var açıkçası; aksi takdirde okur kendini kapatır ve kendisine ters düşen hiçbir bakış açısını bünyesine almayabilir - marazi karakteri yoksa tabii. Ancak böylesi yapıtların bir tehlikesi de, tarihin kavgalarını ortaya sakınımsız olarak tekrar tekrar atarak bir biçimde okurlara bulaştırma riski taşıması. Milyonlarca insanı etkileyen şiddetli kavgaların tarihini barındıran yapıtlara rast gelen pek çok okurun, bünyesi bu türden yapıtlara hazırlıklı değilse, kavganın nüvelerinin yer etmesiyle taraflaşmaya başlama riski bulunuyor. Zorlayıcı tekniğin bir faydası da özdeşleşme imkanını bertaraf ederek böylesi bir bulaşmanın önüne geçebilmesi. Daha karmaşık yapıda metinleri çözüp takip edebilen okurların, basit taraflaşmalara sebep olacak bakış açılarının üstüne çıkacağını tahmin ediyorum; dolayısıyla ne basit kurguların ne de kapsamlı tarih çalışmalarının yönlendirmesinden çok daha farklı biçimde böylesi metinlere bakacaklardır.

Raflarımızda bize meydan okuyan yapıtlar

Kallavi metinler açısından şanslı olduğumuz bir döneme girdiğimizi söyleyebilirim. Son yılların en karmaşık mimarili yapıtlarından biri, Mark Z. Danielewski'nin Yapraklar Evi Monokl'un özenli baskısı ve Gökhan Sarı'nın meşakkatli ve hevesli bir süreç sonucunda ortaya koyduğunu tahmin ettiğim çevirisiyle, okkalı bir yapıt olarak raflara yerleşti: Bu labirent metinde kaybolmadan önce sıkı bir hazırlık yapmak gerekir sanırım. Bu esnada Danielewski'nin tuhaf Familiar projesinin kitapları da memleket sathında bu bahaneyle ulaşılabilir hale gelecektir, Gökhan Sarı'nın bu kitaplarla yola devam etmesini dilemek çok mu ayıp olur acaba?

Yakın zamanda Jonathan Franzen'in son kallavi romanı Saflık'ın da (Purity) Sel Yayıncılık tarafından yayına hazırlandığını işittim. Elbette klasik bir tarzda, Dickensvari yazan Franzen'in metninde bir labirentte kaybolmak ya da tırmanırken oksijensiz kalmak gibi bir durum söz konusu olamaz. Ama Sel'den Will Self'in son modernist üçlemesinin ilk romanı Şemsiye'si de gelmişti zamanında, belki devam kitapları (Shark ve Phone) Sıla Okur'un tezgahında usul usul dilimizde yeniden dökülüyordur. Böylesi iddialı yapıtların yayımlanınca biz okurlar tarafından edinilmesi, illa hemen okumak için değil de, raflarımızda bize meydan okuyan, bizi kaybolmaya çağıran ayartı nesneleri olarak bulundurmak için de tercih edilebilir; aynı zamanda bu türden yayıncılık cüretine kalkışan çevirmeni ve yayıncıyı desteklediğimizi de gösterebiliriz. Son olarak birilerinin de merhum David Foster Wallace'ın ya da Thomas Pynchon'un tuğlalarına ve de Don DeLillo'nun Underworld'üne (belki yayıncısını bekleyen, Sabri Gürses'in The Names çevirisi de gelir bir yerden) cesaret etmesini dileyerek, şimdilik kucağımda yavru kedimle Yapraklar Evi'ni karıştırmaya devam edeceğimi belirteyim.

[Nisan 2018]

Komplo Şebekeler Tarihinden Sadeliğin Dinginliğine

Ernesto Sabato

Kalabalık ve karmaşık bir dünyada olup bitenleri anlamlandırmaya çalışırken, kimi zaman topladığımız verilerin çokluğundan başımız dönüyor ve her şeyi basitleştirecek bazı teorilere teslim olmayı tercih edebiliyoruz: Her şey bir şer kaynağından doğuyor ve gördüklerimizin hepsinin arkasında hep o şer şebekesi bulunuyor! Meşrebinize göre şer şebekenizi seçebilirsiniz, dünyanın çoğulluğunu tekil bir-iki şablonla açıklayabilirsiniz, dünyanın düz olduğunu rahatlıkla iddia edebilirsiniz. Çünkü hayat sizi çok yormuştur, aklınız çok berrak çalışmıyordur, akışa kendinizi bırakmanız rahatlatıcıdır... 

Şer şebekeleriyle ilgili komplo tarihleri ve gerçekten de tarih boyunca faaliyetleriyle tarihin akışını yönlendirmiş hiyerarşilerle işbirliklerinin örnekleriyle dolu bir çalışma -paranın, emperyal ülkelerin, nüfuzlu bankacıların ve bakanların tarihçisi- Niall Ferguson tarafından yakın dönemde yayımlandı: The Square and the Tower (Meydan ve Kule). (Kitabın İngiliz versiyonunda altbaşlığı Networks, Hierarchies and the Struggle for Global Power [Şebekeler, Hiyerarşiler ve Küresel İktidar için Mücadele] iken Amerikan versiyonunda daha örtük bir altbaşlık tercih edilmiş: Networks and Power, from the Freemasons to Facebook [Şebekeler ve İktidar, Masonlardan Facebook’a]. Bu farkı nasıl yorumlamalı acaba?) Kişisel olarak bu tarz teorilerle dolu tarih kitaplarından, edebiyat yapıtları haricinde, pek hoşlanmam. Ülkemizde sayısız örneği yayımlanır; ve pek çok “aklı başında” kişinin bile bu türden komplo teorilerini baz alan düşüncelerini ve söylemlerini görüp bir anlığına üzülürüm. Böylesi yapıtların bizi nereye getirdiğine bir baksanıza hem. Ama nedense Oxford ve Cambridge çıkışlı, popüler olmakla beraber düzgün bir tarih anlayışı olduğu izlenimi edindiğim bir tarihçi olarak Niall Ferguson’un, pek çok tarihçinin kaynak eksikliğinden dolayı tarihin akışını etkileyen şebekeleri tarih yazımına alamadığını, ama insanların yazışmalarından ve aralarında kurdukları ilişkilerin kanıtlarından şebekeleri saptamanın mümkün olduğunu öne sürerek böylesi bir çalışmaya yönelmiş olması, benim bile merakımı cezbetti. Ayrıca belki şu şebeke (ya da ağ ilişkileri, yani “network”) nedir, nasıl işler, nasıl anlaşılır gibi konularda biraz pratik bilgiler edinebilirim diye düşündüm. 

Niall Ferguson’un çalışmasına kadar bu konularla ilgili okuduğum en kapsamlı yapıt, Umberto Eco’nun 1988’de İtalya’da ilk defa yayımlanan Foucault Sarkacı romanıydı (maalesef Dan Brown’ın romanlarını hep Umberto Eco’nunkilerle karşılaştırarak küçümsemişimdir, benim ayıbımdır belki de bu). İnsanlık tarihini birbirinin peşi sıra eklenen şeytani komplo şebekeleri olarak anlatmaya meraklı, ama aynı zamanda ileri derecede üçkağıtçı karakterlerle dolu Eco roman(lar)ının çok zevkli ve güzel olmasından dolayı memleket okurlarımız tarafından çok fazla inanıldığını ve gerçeklikle uydurmanın birbirinden ayırt edilmesi konusunda hiçbir zaman pek başarılı olamadığımızdan da her türlü üfürüğün kolaylıkla fırtınaya dönüşebildiğini düşünmüşümdür. Gerçi sadece biz değil, yakın tarih boyunca pek çok ülke ve toplumda üfürükçü şebeke komplolarının pek çok kanlı sahneye yol açtığı da gözüküyor: Eugène Sue’nun romanlarından Ziyon Bilgelerinin Belgesi’ne sıçranması örneğinde olduğu gibi, pireden deve yapılarak yorgan yakılması her daim insan alışkanlığı galiba.

Bir asırlık bir ustanın bilgelik mirası: Direniş

Geçen ay yayımlanan Arjantinli usta yazar Ernesto Sabato’nun Direniş adlı -yüz yaşında hayatını kaybetmesinden bir süre önce tamamladığı- son yapıtı, tam da tesadüfen daha önceden Ayrıntı Yayınları tarafından yayımlanmış üç romanını (Tünel, Kahramanlar ve Mezarlar, Karanlıkların Efendisi) arka arkaya okuduğum bir döneme denk geldi. Foucault Sarkacı’ndan çok daha önce, Kahramanlar ve Mezarlar’da körler örgütü ve Karanlıkların Efendisi’nde bugün bildiğimiz tüm gizli örgütler, dünyayı yönetme arzuları, şeytani bağlantılar gibi tam teşekküllü komplo menüsü yer aldığından okurken çok heyecanlanmıştım. Sabato, Eco’dan farklı olarak, çok daha ulvi ve edebi bir kalem olduğundan, insanlığın halleri ve trajedileri hakkında fazlasıyla doyurucu pek çok görüyü de romanlarına serpiştirmiş. Elbette bilimsel formasyonu çok kuvvetli olduğundan (aslında enstitülerde çalışmış bir fizikçi), sosyalist olduğundan (Arjantin’deki kayıpları araştırma komisyonuna başkanlık etmiş) ve de çağının edebiyat ve sanat akımlarına aşırı parodik yaklaşabilecek kadar ilgili olduğundan kaleminden uydurduğu komploları ve şebekeleri okur tarafından gerçeklikle karıştırılmadan büyük bir zevkle okunabiliyor ve tabii Don Quijote sendromundan mustarip okurlar tarafından yine de gerçeklere benzetilebiliyor. (1960’lardan itibaren ve özellikle 1970’lerde dünya çapında bir tür “dünyanın efendileri” sendromu yaşandığı izlenimi veren bir yoğunlaşma var anlaşılan sanatlarda, daha çok da Latin Amerika’da: 1973 yapımı, Şilili matrak kült usta Alejandro Jodorowsky’nin filmi La Montaña Sagrada bir başka örneği bu konunun.) 

Her şeyin her şeyle, her kişinin de her kişiyle bağlantısı bulunduğunu ve bu ağlar arasında biz insanların ne kadar da küçük, Kafkaesk böcek karakterler olduğumuzu romanlarına konu edinmekle beraber Ernesto Sabato son yapıtında müthiş bir olgunlukla, sadeleşmemizi, daha iyi bir yaşam için yavaşlamamızı, eski değerlerimizi sofuca değil de huzur için sürdürmemizi öneriyle ve sadece en yüksek niteliklere sahip olanların değil de herkesin, çocukların, yaşlıların, hayvanların, hastaların, ağaçların, her şeyin rahat edebilecekleri ve dikkate alınacakları bir dünya arzusuyla nasıl davranabileceğimiz üzerine öğütlerde bulunuyor. Çılgınlık kurgularıyla edebiyat tarihine geçmiş bir bilgeden neredeyse her satırına hayran kalınabilecek bir dinginlik ve bilgelik metni kalması, insanoğlunun ne kadar müthiş bir potansiyeli olduğunu gösteriyor kesinlikle. Anlayamadığımız dünyamızı basitleştirici komplolarla açıklamak yerine bizzat kendi hayatımızı basitleştirip sadelikle hareket etmeyi hepimiz başarmalıyız belki de; işte o zaman kucağımızda kedimiz, yolları çatallanan bir suyun kenarına oturup sakin bir hayat sürebiliriz.

[Mart 2018]

2018'in Şimdiden Müjdelenen Yapıtları

Peter Carey

Yeni yıl diye adlandırdığımız takvim dönemine yaklaşırken, yayınevleri, bizi heyecanlı tutmak adına yazarlarının beklenen yapıtlarını müjdelemeye başlar; biz okurlar da, sıkıntılı zamanlarımızda sığınabilmek ve günü geçirebilmek için okunacak yeni kitapların beklentilerine kapılırız. Her ne kadar ardımızda okumadığımız yapıtlardan oluşan koskoca bir kütüphane bulunsa da, sevdiğimiz yazarların yeni kitaplarına ya da ilgimizi çekecek yepyeni yazarlara karşı doyurulamaz bir iştahımız da vardır. İşte “her şeye rağmen” hayatın devam ettiğini hatırlatan, bu türden yeni kitap haberleriyle dolu bir yazı; bu yazıyı yazarken 2018’in ilk ayında oldukça ilerlediğimizden, çıkmış bir iki kitapla başlayalım...

Geçtiğimiz yıl karaciğer kanserinden kaybettiğimiz Amerikalı Denis Johnson, Jonathan Franzen’in akıl hocası olacak kadar yakın arkadaşı ve National Book Award sahibi önemli bir yazardı. (Türkçede Ayrıntı’dan yayımlanmış İsa’nın Oğlu, Melekler, Fiskadoro gibi yapıtlarını hatırlayanlar olacaktır. Gönül, dilimize daha yoğun aktarılmasını diliyor elbette!) Öykü türündeki –sadece– ikinci kitabı olan The Largesse of the Sea Maiden, ölümünden ardından yayımlanan ilk yapıtı oldu... Refah toplumuyla çatışmalı diyarların karşılaştırmasını Ne Nedir, Kral İçin Hologram ve Türkçeye henüz aktarılmayan Zeitoun gibi yapıtlarında çokça ele alan Amerikalı Dave Eggers, yine gerçeklerden hareketle kurgu tadında yazdığı The Monk of Mokha ile bu sefer Yemen’de kahve peşinde koşarken Ortadoğu’nun sertliklerini ve kavgalarını okurun önüne seriyor.

Hemen bu ay, Peter Carey’nin Avustralya’daki kimlik siyasetleriyle ilgili romanı A Long Way From Home; Harvest ile çok ses getiren Jim Crace’in yeni tekinsiz romanı The Myth ve her yapıtı çıkar çıkmaz peşine düştüğüm Julian Barnes’ın The Only Story’si yayımlanacak. Ayrıca geçtiğimiz yıllarda Fransa’da çok ses getiren Leila Slimani’nin Chancon douce adlı Goncourt Ödüllü yapıtı da İngilizcede Lullaby adıyla yayımlanacak; ama ben sanırım Kırmızı Kedi’nin yayımlayacağını umduğum Türkçe çevirisini bekleyeceğim.

Ölene kadar dans

Bizde bir tek İntihar Dükkanı’yla (Sel Yayıncılık) bilinen Jean Teulé’nin yeni kitabı, Fransa’da yayımlanacaklar arasında beni en heyecanlandıranı oldu. Bu sefer, 16. yüzyılın Strasbourg’unda, tüm ahalinin kendilerini ölene kadar dans ettiren bir çılgınlığa kapılmasını ele almış yazar Entrez dans la danse yapıtında. Umarım diğer Teulé’leri de bu romanla birlikte dilimize aktarmaya devam eder yayıncılarımız. Fransız polisiyesinin duayenlerinden, bizde sadece Pegasus’tan 2010 tarihli romanı Karanlık Kadrolar ve Can’dan –aslında Kumandan Camille Verhoaven serisinin ikinci kitabı olan– Alex’in yayımlanmış olduğu Pierre Lemaître’in, geçtiğimiz yıl sonunda vizyona giren Goncourt Ödüllü romanı Au Revoir Là Haut’nun devamı Couleurs de l’incendie, en merakla beklenen yapıtlardan. Polisiye serileri bizim diyarlarda da çok sevilen yapıtlar oluyor genelde; ama yayıncılarımız keşke biraz daha özenle ilgilense bu yazarla. 2017’de Roman Polanski’nin vizyona giren son filmi D’après une histoire vrai, Delphine de Vigan’ın ödüllü romanından uyarlanmıştı. Yazarın üç romanı bizde Arunas Yayıncılık tarafından yayımlanmış, ama bu yıl en çok beklenen Fransız romanlarından biri, çocukluğun kötü koşullarda nasıl karartıldığını dört sesli anlattığı romanı Les Loyautés ve bu iki kitabı da okumak isteriz kendi dilimizde.

Hillary Clinton kazansaydı...

En sevdiğim bilimkurgu yazarlarından William Gibson’dan, son ABD seçimlerini Hillary Clinton’ın kazandığı alternatif bir gelecek romanı olan Agency, nisan ayında yayımlanacakmış. Bir önceki romanı The Pheripheral’de farklı zaman katmanları arasında kurulan iletişim ağları en önemli temaydı; anlaşılan yeni romanı da aynı hatta ilerliyor, bu sefer 22. yüzyılın post-apokaliptik koşullarıyla iletişim kuruluyor. İletişim teknolojilerini her daim odağa alan, siber-punk ekolünün gurusu Gibson’ın bu yeni yapıtını beklerken, “oyalanmak” için genç bir yazar olan Chandler Klang-Smith’in yeni yayımlanan ilk romanı The Sky is Yours’u okuyacağım sanırım. Tanıtımlarında David Mitchell, Gary Shteyngart ve Philip K. Dick referansları bolca geçen, büyüme öyküsüyle bilimkurgu ve fantezi öğelerini harmanlayan romanı, ustanın yanında nasıl olacak acaba? Nisan ayında hemen edinebileceğim yapıtlardan biri de, hem futbol hem de Japonya üzerine yazdığı romanlarla popülerleşen, Türkçede de kitaplarından bazılarını Sel Yayıncılık’tan okuduğumuz David Peace’in, Raşomon’un yazarından esinle kaleme aldığı Patient X: The Case-Book of Ryunosuke Akutagawa olacak; Japon edebiyatının tarihine de yoğunlaşma fırsatı bulurum belki yeniden.

Eskiden olsa Chuck Palahniuk’un (1 Mayıs’ta yayımlanacak) Adjustment Day ya da Irvine Welsh’in Trainspotting kadrosuyla devam ettiği Dead Men’s Trousers romanlarını da dört gözle beklerdim, ama bu türden yazarlara karşı garip bir soğumam oldu son yıllarda; sebebi içimin geçmesi mi, yoksa aklımın ermesi mi bilemiyorum. Tarihi romanlarıyla ödüller kazanan ama bir türlü okur nezdinde popülerliği yakalayamayan Andrew Miller’ın, ağustos ayında Now We Shall Be Entirely Free adlı, Napolyon savaşlarını zemin olarak kullandığı yeni romanı yayımlanacakmış. Yakın tarihi, özellikle savaşları romanlarına zemin seçen Michael Ondaatje’nin yeni romanı Warlight ise haziranda yayımlanacakmış. Yine bir tarihi dönemin üstüne çoksatar haline gelmiş The Essex Serpentine kurgusunu yerleştiren Sarah Perry’nin yeni romanı, gotik klasiği Melmoth’un çeşitlemesiyse ekimde geliyormuş...

Knausgaard’ı yargılamayı dört gözle bekliyorum!

Haruki Murakami’nin ne zaman yeni bir kitabı yaklaşsa heyecan duyduğumu saklayamam. Murakami çılgınlığı beni de sarmıştı pek çok okur gibi. Henüz Türkçelerinin yayımlanmadığı zamanlarda bulabildiğim her kitabını İngilizce olarak topluyordum. O zamanlardan kalan alışkanlıkla, eğer yeni kitabı önce İngilizce çıkıyorsa ne yazık ki onu alıp okuyorum. İki yıl önce Japonya’da yayımlanmış son romanının, kasım ayında İngilizce çevirisinin Killing Commendatoreadıyla yayımlanacağını öğrendim; Doğan Kitap da yeni Murakami kitabı müjdesi vermişti; bakalım dört gözle beklediğim Murakami yapıtını ne zaman okuyacağım.

Karl Ove Knausgaard da, Murakami’yi andıran bir çılgınlık yaratan yazarlardan. Kavgam serisinin beşinci kitabı üzerinde Türkiye’deki yayıncısı Monokl’un maharetli kadrosunun çalıştığını biliyorum, serinin altıncı cildi de ağustosta İngilizce olarak yayımlanacak ve kendi ülkesindekiler dışında tüm dünya da Knausgaard’ın kavgasını anlamış olacak! Çok merak ediyorum, tüm ciltler bittiğinde neyle karşılaştığımıza karar kılacağız: Bir Norveçli’nin nasıl yaşadığına ve yazdığına dair kapsamlı bir belgeselle mi, yoksa daha öte bir yapıtla mı? Bazı yapıtlar kendisini merakla okutur, ama sonunda hüsranla kalır okur (Lost gibi desem mi acaba?); bazı yapıtlar ise okurken azap çektirir, ama bittikten yıllar sonra bile tartışmaları okurun zihninde devam eder. Knausgaard’ı bu açıdan yargılamayı dört gözle bekliyorum, son savunmaları da gelsin bakalım(!)

[Şubat 2018]